PHƯƠNG HƯỚNG - THÁM DU

Chòm sao Mục Phu

2010-01-13T15:30:00.006+07:00

Chòm sao Mục Phu, (tiếng La Tinh: Bootes) là một trong các chòm sao Plotemy và là một trong 88 chòm sao hiện đại.
Trong chòm sao, với hình tượng người Mục Phu chăn gấu này là sao Arktur, ngôi sao sáng thứ ba trên bầu trời và là sao sáng nhất trên thiên cầu bắc.
Mục Phu (bootes)là một trong những chòm quan trọng của bầu trời bắc. Ngoài các chòm Đại Hùng, Chó Săn liền kề ra, bắc giáp Thiên Long, đông bắc giáp Bắc Miện và Vũ Tiên, nam giáp chòm sao Thất Nữ.
Ngôi sao nổi tiếng của chòm là sao Đại Giác tức là sao Mục Phu α. Những sao khác trong chòm này đều tối. Cho nên nhìn chung chòm Mục phu không rõ. Trong chòm này có 5 ngôi sao làm thành hình năm cạnh, mắt thường có thể thấy được, giống như chiếc diều lơ lửng trên bầu trời. Đại giác như ngọn đèn treo dưới chiếc diều này.
(Nguồn Wiki)

Chòm sao Thiên Long

2010-01-13T15:16:00.003+07:00

Chòm sao Thiên Long, (tiếng La Tinh: Draco) là một trong 48 chòm sao Plotemy và cũng là một trong 88 chòm sao hiện đại, mang hình ảnh Con Rồng.
Chòm sao rộng lớn này có diện tích 1083 độ vuông, nằm trên thiên cầu bắc, chiếm vị trí thứ 8 trong danh sách các chòm sao theo diện tích.
Quan sát được giữa các vĩ độ +90° và −15°.
Quan sát tốt nhất trong tháng 7-8.
Chòm sao Thiên Long nằm kề các chòm sao Mục Phu, Vũ Tiên, Thiên Cầm, Thiên Nga, Tiên Vương, Tiểu Hùng, Lộc Báo, Đại Hùng.
(Nguồn Wiki)

Chòm sao Chó Nhỏ

2010-01-13T15:06:00.002+07:00

Chòm sao Tiểu Khuyển, (tiếng La Tinh:Canis Minor, nghĩa: con chó nhỏ) là một trong 48 chòm sao Ptolemy và là một trong 88 chòm sao hiện đại, nằm gần hoàng đạo. Chòm sao Tiểu Khuyển chứa một trong những ngôi sao sáng nhất trên bầu trời đêm, sao Procyon.
(Nguồn Wiki)

Chòm sao Chó Lớn

2010-01-13T14:58:00.004+07:00

Đại Khuyển,(phiên âm /ˌkeɪnɪs ˈmeɪdʒɚ/, Tiếng La Tinh:Canis Major nghĩa là con chó lớn) là một trong 48 chòm sao cổ điển của Ptolemy và là một trong 88 chòm sao hiện đại. Nó đại diện cho một trong những chú chó đi theo người thợ săn Lạp Hộ.
Chòm sao có diện tích trung bình này chứa ngôi sao sáng nhất bầu trời đêm là Sirius. Sirius là một trong các đỉnh của mảng sao tam giác mùa đông ở Bắc bán cầu.
Sirius, ngôi sao alpha của chòm sao Đại Khuyển là ngôi sao sáng nhất có thể quan sát được từ trái đất bên cạnh Mặt trời, Mặt trăng, Sao Mộc và Sao Kim. Và nó cũng là một trong số những ngôi sao gần trái đất nhất. Tên của ngôi sao có nghĩa là thiêu đốt. Người Hy Lạp cổ coi những thời gian đó của mùa hè như những ngày Chó, khi chỉ có chó mới đủ điên để đi ra ngoài trong nhiệt độ đó, dẫn đến việc ngôi sao được biết tới là ngôi sao Chó. Tiếp đến, chòm sao được đặt tên là Con chó lớn.
Từ xa xưa, chòm sao này đã được những người phương đông biết tới, chòm sao này đại diện cho Laelaps, quà tặng từ Zeus đến Europa; hay là chó săn của Procris; hay thứ mà Aurora đã cho Cephalus, rất nổi tiếng nhờ tốc độ của nó mà Zeus đã đưa nó lên bầu trời. Thông thường nhất, Đại Khuyển (hay chỉ là ngôi sao Sirius) là con chó săn của Orion, đang theo đuổi thỏ rừng Lepus (chòm sao Thiên Thố) hay giúp đỡ Orion đánh nhau với bò đực Taurus (chòm sao Kim Ngưu) được Aratos, Homer và Hesiod đề cập tới trong các tác phẩm.
Thần thoại La Mã cũng đề cập tới Đại khuyển như Europae Custos, con chó bảo vệ Europa những không thể ngăn chặn được việc Europa bị bắt cóc của Jupiter trong hình dạng của một con bò mộng, và như Janitor Lethaeus con chó canh của địa ngục.
(Nguồn Wiki)

Chòm sao Hiệp Sĩ (Orion)

2010-01-13T14:39:00.005+07:00

Lạp Hộ, nguyên tên gốc là Orion (nhân vật giỏi săn bắn trong thần thoại Hy Lạp), được dịch sang tiếng Hán thành Lạp Hộ, nghĩa là Thợ Săn, là một chòm sao nổi bật, có lẽ được biết nhiều nhất trên bầu trời. Các sao sáng nhất của nó nằm trên xích đạo trời và được quan sát từ khắp mọi nơi trên thế giới, làm cho chòm sao này được biết đến tương đối rộng rãi.
Cách xác định phương hướng là nối dài lưỡi kiếm lên những sao đỉnh đầu "Hiệp Sĩ"sẽ chỉ cho ta nhận biết hướng Bắc.
Lạp Hộ đứng bên cạnh con sông Ba Giang với hai con chó săn của mình là Đại Khuyển và Tiểu Khuyển, đang đánh nhau với Kim Ngưu (Taurus). Các thú săn được của chàng, chẳng hạn như thỏ rừng (Lepus), có thể tìm thấy ngay bên cạnh.
Tại Úc, đai và kiếm của Lạp Hộ (Orion) đôi khi được coi là cái xoong, vì các ngôi sao trong đai và kiếm của chòm sao này được nhìn thấy giống như dụng cụ nhà bếp khi quan sát từ bầu trời Nam bán cầu.
Là một chòm sao có nhiều sao sáng, Lạp Hộ được công nhận bởi nhiều nền văn minh cổ đại với nhiều hình ảnh tưởng tượng khác nhau.
Những người Sumeria cổ đại coi mô hình các ngôi sao trong chòm sao này như một con cừu, trong khi đối với người Trung Quốc cổ đại thì Lạp Hộ là một trong 28 tú (宿 Xiu) (nhị thập bát tú) dọc theo hoàng đạo . Nó được biết đến như là sao Sâm (參), có nghĩa văn chương của "ba", có lẽ nó được đặt tên như thế vì có 3 ngôi sao thuộc vành đai Orion.
Các ngôi sao này được coi như đồ cống phẩm dành cho thần ánh sáng Osiris đối với người Ai Cập cổ đại.
"Đai và kiếm" của Orion nói chung rất hay được đề cập đến trong văn học cổ đại và hiện đại.
Không phải là điều đáng ngạc nhiên khi chòm sao nổi bật này có nhiều phiên bản khác nhau của các huyền thoại xung quanh nó trong thần thoại Hy Lạp.
Trong một phiên bản, Orion tự cho mình là người thợ săn vĩ đại nhất thế giới. Hera, vợ của thần Zeus, nghe được điều này và đã cho một con bọ cạp xuống giết Orion. Orion bị con bọ cạp dùng nọc đốt chết. Thần Zeus cảm thấy thương tiếc cho Orion và đã đặt chàng trên bầu trời. Con bọ cạp cũng được đưa lên trời, trở thành chòm sao Thiên Hạt (Scorpius). Có một điều thú vị là khi chòm sao này mọc ở phía chân trời thì chòm sao kia bắt đầu lặn. Vì thế hai kẻ tử thù không bao giờ nhìn thấy nhau.
Điều này có thể là lý giải cho việc đặt tên của hai chòm sao nói trên theo câu chuyện thần thoại này. Người ta còn cho rằng Orion được đặt tên theo Uru-anna (ánh sáng của thiên đường) của người Akkad, tên gọi này sau đó truyền tới người Hy Lạp và đã chuyển thành thần thoại. Nếu như vậy, thần thoại xung quanh Orion có thể có nguồn gốc từ các vị trí tương đối của các chòm sao xung quanh nó trên bầu trời. (Nguồn Wiki)

Xác định các ngôi sao khác từ Chòm sao Orion:
Chòm sao Hiệp Sĩ (Orion) là một trong những chòm sao quan trọng và cơ bản để định hướng và định vị các chòm sao khác. Chòm sao này rất dễ nhận diện dưới bầu trời Việt Nam trong khoảng thời gian từ tháng 11 năm này cho đến tháng 5 năm sau.
Chòm Liệp Hộ (hay Lạp Hộ) có nghĩa là người thợ săn, cho nên có nơi còn gọi là Thần Săn hay Chiến Sĩ. Chúng ta không nên lầm với sao Hiệp Sĩ, tức là sao Võ Thần hay Vũ Tiên dùng để chỉ chòm Hercules, hoặc với chòm sao Dũng Sĩ hay Anh Tiên dùng để chỉ chòm sao Perseur.
Chòm sao Liệp Hộ có hình dáng một người mang kiếm ngang thắt lưng (thắt lưng là 3 ngôi sao sáng xếp thành một hàng ngang, và 3 ngôi sao mờ mờ là thanh kiếm). Chung quanh có 4 ngôi sao sáng trông giống như hai vai và hai chân. Ngôi sao ở vai phải có tên là Betegeuse, vai trái là Bellatrix, chân phải là Sapin, chân trái là Rigel.
Phía trên có một chòm 3 ngôi sao hơi mờ là cái đầu của Thần Săn. Phía cánh tay trái có một hàng sao mờ trông giống như cái khiên, như một người lính sắp sửa xung trận, vì thế còn có tên là Chiến Sĩ.
Nó còn có tên là chòm Sao Ba vì có ba ngôi sao đứng thành một hàng làm cái thắt lưng của người thợ săn.
Nó cũng được gọi là Sao Cày , vì khi kết hợp cái thắt lưng với thanh kiếm thì nó rất giống một lưỡi cày.
Nếu chúng ta vạch một đường thẳng tưởng tượng từ thanh kiếm của người thợ săn, đi qua ngôi sao giữa của thắt lưng và cái đầu, và kéo dài tiếp, đường thẳng sẽ đi qua ngôi sao Thiên Dương (Capella) nằm ở trong chòm sao Ngự Phu (Charioteer) rồi tới Bắc cực.
Người thợ săn lúc nào cũng đi với hai con chó. Nếu ta kéo một đường thẳng từ sợi thắt lưng qua phải, chúng ta sẽ gặp một ngôi sao sáng, đó là sao Thiên Lang (Sirius) thuộc chòm Đại Cẩu (Big Dog) tức Chó Lớn. Còn con chó nhỏ hay Tiểu Cẩu (Little Dog) thì nằm ngang vai phải của Thần Săn. Nhưng nếu ta kéo ngược thắt lưng về phía trái, chúng ta sẽ vượt qua chòm Kim Ngưu (Taurus còn gọi là Bull) để đến với 7 chị em của Thất Nữ (Pleiades hay Seven Sisters) còn gọi là sao Rua hay Tua Rua.
Dưới chân Thần Săn là chú Thỏ Rừng hay Lâm Thố (Lepus hay Hare) và xa hơn một chút là chòm Bồ Câu hay Thiên Cưu (Columba hay Dove).
Hơi chếch về phía vai phải của Thần Săn (giữa chòm Ngự Phu và Tiểu Cẩu) chúng ta sẽ gặp chòm Song Nam (Gemini hay Twins) với hai anh em sinh đôi Castor và Pollux. (Nguồn Làng Đội Q. Tân Bình)

Chòm sao Tiểu Hùng (Tiểu Hùng Tinh)

2010-01-13T14:21:00.004+07:00

Chòm sao Tiểu Hùng, (tiếng La Tinh: Ursa Minor) là một trong 48 chòm sao Ptolemy và cũng là một trong 88 chòm sao hiện đại, mang hình ảnh con gấu nhỏ.

Chòm sao này có diện tích 256 độ vuông, nằm trên thiên cầu bắc.
Chòm sao Tiểu Hùng nằm kề các chòm sao Thiên Long, Lộc Báo, Tiên Vương.
(Nguồn Wiki)

Chòm Sao Đại Hùng (Đại Hùng Tinh)

2010-01-12T16:38:00.004+07:00

Chòm sao Đại Hùng, (tiếng La Tinh: Ursa Major) là một trong 48 chòm sao Ptolemy và cũng là một trong 88 chòm sao hiện đại, mang hình ảnh Gấu Lớn. Chòm sao này là một trong những chòm sao nổi tiếng nhất, không những bởi độ sáng của các ngôi sao thành viên, mà còn bởi huyền thoại Hy Lạp lí thú về chòm sao này.

Chòm sao Gấu Lớn gồm 7 ngôi sao có độ sáng gần như đồng đều nhau. Trong đó đặc biệt có 2 ngôi sao gọi là sao Chỉ (pointers), vì nối 2 ngôi sao đó và kéo dài, chúng ta sẽ tìm được vị trí của sao Bắc Đẩu (Polaris). Chòm sao Gấu Lớn không giữ nguyên hình dạng của nó, mà các ngôi sao trong chòm đang di chuyển theo những hướng khác nhau, dù với tốc độ rất chậm.
Chòm sao lớn này có diện tích 1280 độ vuông, nằm trên thiên cầu bắc.
Chòm sao Đại Hùng nằm kề các chòm sao Thiên Long, Lộc Báo, Thiên Miêu, Tiểu Sư, Sư Tử, Hậu Phát, Lạp Khuyển, Mục Phu.
(Nguồn Wiki)

Sao Hôm - Sao Mai (Sao Kim)

2010-01-12T16:26:00.003+07:00

Tên tiếng Việt của sao Kim được rập khuôn theo tên do Trung Quốc đặt, dựa vào nguyên tố kim của Ngũ Hành (viết là 金星). Nhưng người Việt còn gọi là sao Hôm, khi hành tinh này mọc lên lúc hoàng hôn và sao Mai, khi hành tinh này mọc lên lúc bình minh.

Các văn hóa Tây phương dùng tên thần Venus (tiếng Việt là Vệ nữ), vị nữ thần của sắc đẹp và của tình yêu trong thần thoại LaMã cho hành tinh này; trong thần thoại Hy Lạp tên của vị thần này là Aphrodite (Αφροδίτη). Sao Kim được các nền văn hóa thượng cổ để ý đến vì độ sáng của nó. Người Hy Lạp cổ đại tuy biết Sao Kim xuất hiện trên bầu trời cả ban ngày lẫn ban đêm nhưng, giống như người Việt, vẫn đặt tên riêng cho Sao Hôm là Hesperus và cho Sao Mai là Phosphorus. Trong thần thoại Trung Quốc, Thái Bạch Kim Tinh là tinh chủ của sao Kim (Kim Tinh). Các nền văn hóa cổ khác như Ai Cập, Babylon, Maya... không chỉ có tên riêng cho Sao Kim, và cả cho Sao Hôm và Sao Mai, mà còn có nhiều văn kiện quan trọng nghiên cứu về hành tinh này qua nhiều thế hệ.
(Nguồn Wiki)

Sao Bắc Cực

2010-01-12T15:45:00.003+07:00

Sao Bắc cực là tên gọi cho ngôi sao nằm gần thiên cực trên thiên cầu bắc, phù hợp nhất cho nghề hàng hải ở bắc bán cầu. Ngôi sao phù hợp nhất hiện nay là sao Polaris trong chòm sao Tiểu Hùng. (Sao Bắc Cực khác với Sao Bắc Đẩu).
Sao Bắc cực trong lịch sử đã được các nhà thám hiểm, hàng hải, người đi rừng sử dụng để xác định vĩ độ của họ trên trái đất. Từ một điểm bất kỳ trên bán cầu bắc, giá trị của góc từ đường chân trời tới sao Bắc cực (cao độ của nó) là bằng vĩ độ của người quan sát trên Trái Đất. Ví dụ, người quan sát nhìn thấy sao Bắc cực nằm cách chân trời 30°, thì người quan sát đang có mặt tại vĩ tuyến 30°.
Polaris có độ sáng biểu kiến là 1,97^m. Khoảng 3000TCN, sao Thuban trong chòm sao Thiên Long^m, nằm gần thiên cực bắc nên được coi là sao Bắc cực. Với cấp sao biểu kiến 3,67^m, sao Bắc cực khi đó mờ hơn sao Bắc cực ngày nay khoảng năm lần. Ngôi sao sáng Vega trong chòm sao Thiên Cầm sẽ trở thành sao Bắc cực vào khoảng năm 14.000.
So sánh với các ngôi sao sáng nhất: sao Thiên Lang (tiếng Anh: Sirius) −1,46 ^m, Mặt Trời −26,8^m.
Hiện tại, không có Sao Nam cực có lợi ích giống như Polaris; ngôi sao mờ σ Octantis nằm gần thiên cực nam nhất. Tuy nhiên, chòm sao Nam Thập Tự hay còn gọi là sao Nam Tào, chỉ thẳng tới nam cực của thiên cầu.
(Nguồn Wiki)

Sao Bắc Đẩu

2010-01-12T15:33:00.005+07:00

Sao Bắc Đẩu còn gọi là Bắc Đẩu tinh (北斗星) hay tên tiếng Trung Quốc đầy đủ Bắc Đẩu thất tinh (北斗七星) là một mảng sao gồm bảy ngôi sao.

Mảng các ngôi sao này tạo nên hình ảnh giống cái đấu (đẩu) hay cái gàu sòng hoặc cái xoong và nằm ở hướng bắc vì vậy một số nước gọi nó là sao Bắc Đẩu.
Sao Bắc Đẩu và Sao Bắc cực là hai vấn đề khác nhau: Sao Bắc Đẩu là cách gọi dân gian, nói về một mảng saobao gồm nhiều ngôi sao, trong khi sao Bắc Cực nói đến một ngôi sao.

1. Vị trí:
Trong thiên văn học hiện đại, nhóm sao này là một mảng sao gồm 7 ngôi, là bảy ngôi sáng nhất nằm trong ranh giới của chòm sao Đại Hùng (Ursa Major) tại thiên cầu bắc. Chòm Đại Hùng Tinh ngoài 7 ngôi còn nhiều ngôi sao khác.

2. Sao Bắc Đẩu theo quốc gia:
Trong hệ thống các chòm sao Trung Quốc, Sao Bắc Đẩu là bảy ngôi sao mang hình ảnh cái đấu (đẩu). Do chúng nằm ở hướng Bắc nên còn gọi là Bắc Đẩu thất tinh. Bốn ngôi đầu tạo thành một tứ giác gọi là Đẩu khôi, ba ngôi sau tạo thành cái đuôi gọi là Đẩu thược. Ngoài ra còn một ngôi sao nằm sát bên cạnh ngôi sao ở giữa của Đẩu thược, được coi là sao phụ, gọi là Phụ tinh. Mỗi ngôi sao được đặt một tên riêng, theothần thoại Trung Quốcthì tại mỗi ngôi sao có một vị Tinh quân trông coi. Mỗi vị Tinh quân đó lại có một tên riêng.
Trong Đạo giáo, Bắc Đẩu thất tinh tức là Bắc Thần, được gọi là Thiên Cương, ở phía cực Bắc và có hình dáng giống cái đấu đo lường.
Người Việt Nam cũng thường gọi chòm sao này là chòm sao Cái Gầu vì trông giống cái gầu tát nước.
Người Phương Tây cũng đặt tên riêng cho các ngôi sao này. Sau khi được hệ thống hóa trên bản đồ thiên văn, các ngôi sao đều có tên khoa học thiên văn theo chòm sao Ursa Major.
Tại Mỹ chòm Bắc Đẩu có tên gọi khác là Cái Muỗng Lớn (Big dipper).
Một số nơi khác lại hình dung ra hình dạng của một cỗ xe. Ở Ireland, nó được ví như “cỗ xe chiến mã của vua David” (King David's Chariot), một trong những vị vua đầu tiên của hòn đảo này. Ở Pháp, nó là “Great Chariot”. Một cái tên phổ biến khác là Charles’s Wain (Cỗ xe kéo của Charles).
Ở nước Anh, 7 ngôi sao này được gọi là “cái cày” (The Plough).
(Nguồn Wiki)

Kinh nghiệm leo núi

2009-09-28T08:52:00.002+07:00

Nước
Lượng nước uống dùng cho một ngày leo núi khoảng 1,5-2 lít. Nếu cẩn thận bạn nên cho thêm một ít muối và đường gluco vào nước. Cách uống nước rất quan trọng. Khi mồ hôi ra nhiều, ta sẽ có nhu cầu uống nước thường xuyên. Nên uống theo kiểu nhấp từng ngụm nhỏ, cho nước từ từ chảy xuống họng. Để có thể uống liên tục mà vẫn đi, nên treo chai nước ngay trước ngực. Nếu có vòi hút thì tiện nhất, không thì đục một lỗ nhỏ, bóp đáy chai cho nước chảy vào miệng.

Thông tin liên lạc
Bạn có thể sử dụng điện thoại di động ở rất nhiều nơi, nhưng vẫn có những nơi không có sóng. Sau đây là những giải pháp ở những nơi ngoài vùng phủ sóng khi leo núi:
* Quy định trước cách thức liên lạc.
* Quy định các điểm dừng chờ nhau, nếu đã có sơ đồ đi.
* Quy định các đôi đi với nhau.
* Phương tiện hỗ trợ: còi, đèn, pháo bông, đánh dấu đường...
* Quy định trước tín hiệu khẩn cấp.

Máy ảnh và chụp ảnh
Các bức ảnh đẹp về chuyến đi là vô cùng quan trọng với chúng ta. Có một vấn đề bạn phải lựa chọn là máy ảnh tốt nặng xấp xỉ 1kg, còn máy nhẹ thì không cho những bức ảnh đẹp. Trong rất nhiều trường hợp, độ ẩm quá cao có thể làm hỏng máy ảnh của bạn. Chỗ để máy tốt nhất là treo trước ngực. Khi cần bạn cho luôn máy vào sát ngực để sưởi khô. Nếu cẩn thận, bạn nên có thêm một dây bảo hiểm nhỏ, hai đầu có hai móc có lẫy nối máy và móc vào ngực.

Vắt và chống vắt
Vắt luôn là nỗi khó chịu của người leo núi. Vắt có loài ở mặt đất và loài trên cây. Khi bám vào da, vắt sẽ tiêm vào chỗ cắn chất chống đông máu. Cho dù bạn bắt nó ra thì chỗ cắn vẫn chảy máu một lúc. Thường mọi người buộc túm ống quần hoặc đi giày cao cổ để chống vắt bám, nhưng vắt vẫn có thể chui vào trong. Nên dùng bình xịt muỗi xịt vào mọi nơi trên quần áo, mũ, balô... Nhưng nếu đi lâu (trên ba giờ) ở khu vực có vắt, tác dụng của thuốc sẽ giảm và phải xịt bổ sung. Có một cách khác dân đi rừng hay dùng là bôi thuốc chống côn trùng vào chân tay.
(Nguồn Skydoor.net)

Trekking - balô hoang dã

2009-05-23T11:25:00.002+07:00

Hiểu một cách đơn giản, trekking là khoác balô đi bộ đến vùng nông thôn hoặc vào rừng, xuyên núi để tìm hiểu về thiên nhiên cũng như cuộc sống của người dân bản xứ. Địa điểm để trekking thường là những khu vực núi rừng hoặc bản làng cách xa trung tâm, không có đường cho ôtô, xe máy, chỉ có thể đi bộ và mất nhiều thời gian. Vì thế chặng đường trekking cũng thường vất vả và thú vị.

Để chuẩn bị cho những chuyến đi như thế, tùy vào thể lực mà bạn có thể chọn điểm đến ở nhiều vùng khác nhau và thiết kế lộ trình dài ngày hay ngắn ngày. Những nơi được du khách chọn trekking nhiều nhất là vườn quốc gia Hoàng Liên Sơn (Lào Cai), Nam Cát Tiên (Đồng Nai), núi Lang Bian (Lâm Đồng), khu bảo tồn thiên nhiên Pù Luôn (Thanh Hóa)… Ngoài ra, tùy thuộc địa phương bạn đến có thể thiết kế những lộ trình riêng cho mình và bạn bè.
Những điều cần lưu ý cho trekking:
- Hành lý gọn nhẹ, ưu tiên quần áo chống mưa, muỗi, vắt. Nếu đi vào mùa mưa nên trang bị thêm vớ chuyên dụng để đi rừng.
- Những vật dụng cần thiết: lều trại, dây thừng, túi ngủ, dao đi rừng, bật lửa… Một số loại thuốc cơ bản như thuốc diệt khuẩn nước, dầu gió, salonpas, hạ sốt, đau bụng, kháng sinh, kem chống muỗi, vắt, bông băng, thuốc đỏ…
- Thực phẩm: nên chọn những loại nhẹ, có thể bảo quản lâu, dễ sử dụng như xúc xích, phômai, lương khô, mì tôm, đồ hộp, bánh quy, bánh ngọt… Tránh mang thức ăn cồng kềnh, phải nấu nướng nhiều.
- Nếu được, bạn có thể trang bị cho mình những thiết bị công nghệ như máy định vị GPS, la bàn, máy ảnh... Bạn cũng nên mang một cuốn sổ nhỏ để ghi chép.
- Trang phục: mặc quần áo rộng rãi, thoải mái, loại có nhiều túi đựng đồ. Tốt nhất là mặc quần dài, áo dài tay để tránh sây sát do cây rừng, gai cũng như một số loại phấn, chất dị ứng.
- Trong lúc đi không nên uống quá nhiều nước dẫn đến chóng mệt mỏi.
- Trong trường hợp bạn ngủ đêm giữa rừng: nên hạ trại khi trời còn sớm, hạ trại bên cạnh nguồn nước. Đốt một đống lửa to và duy trì ngọn lửa suốt đêm.
- Tham khảo trước thông tin qua những người từng đi hoặc các diễn đàn về du lịch, giải trí. Tốt nhất là thuê một người dân địa phương đi theo. Trong trường hợp bạn thạo sử dụng thiết bị định vị vẫn có thể tự mình khám phá nhưng phải phòng hờ cho trường hợp đi lạc hay mất dấu.
- Nếu là lần đầu trekking: bạn nên chọn lộ trình ngắn ngày hơn, khoảng 2-3 ngày. Ở những lần tiếp theo có thể tăng thời gian và chọn lộ trình khó hơn.
(Nguồn Tuổi trẻ online - MỘC LINH)

Dấu đường thiên nhiên

2008-10-18T10:44:00.001+07:00

Họa đồ thám du

2008-10-18T09:50:00.006+07:00

A. Vẽ lộ trình:

Trong khi đi đường, ta phải ghi tất cả những nhận xét về địa thế vào một tờ gọi là một Sơ đồ lộ trình. Sơ đồ này, một khi đến chỗ nghỉ hoặc về nhà, ta sẽ vẽ ra một tờ giấy riêng thành một họa đồ địa hình.
Sơ đồ lộ trình: hay còn gọi là Sơ đồ trực chiếu ta dùng để tóm tắt tất cả những gì đã thấy. Đó là một công việc hệ trọng trong việc thám du. Tờ sơ đồ lộ trình phải làm thế nào để có thể căn cứ vào đấy là tìm thấy ngay: đường đi, những điểm quan trọng cần thiết. Việc ghi chú phải rõ ràng, dễ đọc và được sắp xếp theo thứ tự hợp lý.
Một sơ đồ lộ trình phải:
- Hành văn giản dị, rõ ràng, chính xác.
- Viết cho dễ đọc, bằng những chữ lớn, cả đến những chữ số.
- Viết đúng chính tả những địa danh và địa vật.
- Gọi các sự vật bằng tên đúng của nó, tên chuyên môn.
- Ghi chính xác những nhận xét, ghi chú (không ghi lại một cách khái quát).
Ví dụ:Định vị trí các địa điểm theo phương hướng, chẳng hạn "ở phía bắc của làng Y" hay về phía Đông Nam của làng Y".
Phân biệt cẩn thận những gì chính ta trông thấy với những gì ta nghe người khác kể lại.
Khi bắt đầu lên đường, ta nên có sẵn một tấm bìa cứng, hoặc một tấm ván ép mỏng, đục hai lỗ ở hai góc tấm bìa và dùng dây để treo choàng qua cổ, cạnh kia của bìa tì lên bụng. Như vậy ta có một "bàn" nhỏ trước mặt.
Trên tấm bìa đó, ta để địa bàn, một tờ giấy để vẽ họa đồ.
Có 2 cách vẽ lộ trình.
* Cách thứ 1:
Khá đơn giản, nhưng phải có bản đồ mà trong đó có đường mà ta sẽ thám du.
Ta phóng lớn đoạn đường đó theo tỷ lệ (phải đánh dấu hướng Bắc). Với bản đồ này, trong lúc thám du ta sẽ bổ túc những chi tiết còn thiếu hay đã đổi khác.
Thường thì bản đồ được in khá lâu trước đó, cho nên không còn những hình ảnh chính xác như lúc ta đang đi thám du.

* Cách thứ 2:
1. Sơ đồ Gilwell trực chiếu:
Đây là một phương pháp xuất phát từ trại trường Gilwell (Anh quốc). Phương pháp này dùng đường thẳng để ghi lộ trình và đo chiều dài bằng bước đôi.

2. Vật dụng để vẽ:
- Sổ có kẻ ô vuông (để tính tỷ lệ).
- Địa bàn.
- Bút chì.

3. Cách vẽ sơ đồ Gilwell trực chiếu:
Trước hết ta chia giấy ra làm 7 cột, lần lượt ta ghi từ trái sang phải (xem minh họa).
+ Cột 1 = Ghi thời gian để đi từng đoạn đường
+ Cột 2 = Ghi chú những điểm nhận thấy bên trái đường.
+ Cột 3 = Ghi chú những chi tiết trên chính con đường.
+ Cột 4 = Ghi chú những điểm nhận thấy bên phải đường.
+ Cột 5 = Vẽ lộ trình Gilwell, bên phải, bên trái con đường.
+ Cột 6 = Ghi khoảng cách của từng đoạn đường.
+ Cột 7 = Ghi chú nhận xét của mình.
4. Tỷ lệ xích:
Tỷ lệ xích của sơ đồ Gilwell là tỷ lệ tương đối, tuy nhiên, ta cũng đừng chọn tỷ lệ quá lớn, để rồi sau đó ta phải trải dài trên nền nhà, mới nhìn hết lộ trình. Thường thì ta nên chọn tỷ lệ 1/10.000. Có nghĩa là 1cm trên sơ đồ là 100m ngoài địa thế.

5. Họa đồ lộ trình:
Tức là dạng của đường đi. Đó là một sơ đồ của đường đi. Ta còn gọi nó là một Sơ đồ trực chiếu tức là đường đi ra sao thì ghi thẳng vào giấy.
Ta thấy trong phần này, có đường thẳng kẻ từ dưới lên (nên tô dậm hoặc dùng bút chì màu tô cho rõ): đó là đường biểu thị lộ trình đi của mình. Điểm khởi hành ở dưới cùng trang giấy, cứ thế vẽ dần lên, hết tờ này đến tờ khác (lưu ý, chỉ vẽ một mặt giấy). Hình vẽ con đường gần như là một đường thẳng.
Mỗi lần qua một khúc quanh (rẽ trái hoặc rẽ phải), đổi hướng của một đoạn đường, ta gạch một đường ngang từ trái sang phải của tờ giấy. Hướng Bắc được thay đổi ở mỗi lần gạch này. Nguyên tắc chính là mỗi lần con đường thay đổi hướng, ta ghi sự thay đổi đó bằng một mũi tên chỉ hướng Bắc lên trên con đường kẻ đậm.
Thực ra, trên thực tế, hướng Bắc không đổi nhưng con đường đi quanh co đổi hướng. Trên sơ đồ Gilwell, ta làm ngược lại để con đường thẳng tắp. Muốn như vậy ta để hướng Bắc thay đổi. Ta hướng đường thẳng kẻ đậm trong sơ đồ cho song cong với lộ trình ngoài địa thế, đoạn đặt địa bàn lên sơ đồ, ta thấy hướng Bắc chỉ về hướng nào thì vẽ mũi tên về hướng đó.

6. Hướng dẫn chi tiết:
+ Cột thứ nhất: ta ghi ngày tháng và giờ khởi hành.
Thí dụ: 12/05/1995 - 9h00.
+ Cột thứ hai: ta thấy trường tiểu học, ta ghi nhận nó.
+ Cột thứ ba: đường nhựa.
+ Cột thứ tư: ta ghi khu trông cây, lùn bụi thấp như những gì ta thấy trên đường đi.
+ Cột thứ năm: hình vẽ con đường, bên trái là trường Tiểu Học, bên phải là khu trồng cây và lùn bụi thấp. Đồng thời từ điểm xuất phát ta đi về hướng Bắc nên mũi tên chỉ lên phía trên (như hình vẽ).
+ Cột thứ sáu: ta ghi khoảng cách 500m.
Sau khi đến ngã rẽ (trên thực tế là rẽ trái nên mũi tên chỉ hướng Bắc sẽ lệch sang phải. Độ nghiêng của mũi tên cũng chính là ngã rẽ chỗ đó rộng hay hẹp) thì ta gạch ngang một đường thẳng từ trái sang phải và tiếp tục đoạn 2, 3,...
Lưu ý thêm, bắt đầu ở đoạn 2 trở đi, ta ghi chú thêm thời gian đi hết đoạn 1 và bao nhiêu ngay phía trên gạch phân cách đoạn 1 và 2.
Để cho sơ đồ khỏi rườm rà, ta dùng ký hiệu bản đồ để diễn tả chi tiết về địa thế, kiến trúc,... Nếu đặt ký hiệu mới thì phải ghi chú ý nghĩa, giúp người đọc hiểu rõ ý ta.
Nếu có đoạn lên dốc hay xuống dốc. Ta không thể vẽ vòng cao độ như trong bản đồ, thì ta dùng ký hiệu: lên - \/, xuống - /\
Ví dụ:
Để giúp người đọc hiểu rõ sơ đồ, ta ghi chú vắn tắt ở cột thứ ba tình trạng con đường (tốt, xấu, đường nhựa, trải đá, đất, ổ gà, lầy lội). Ở phía bên đường (cột 2 vã), ta ghi những điểm cố định của địa hình (như nhà cửa, khách sạn, đình chùa, ao, giếng,...). Không ghi những điểm mơ hồ (như đàn bò, nông dân cày cấy).
Nên dùng những ước hiệu địa hình chính:
===: đường, = = =: đường đất, - - - -: đường mòn,...

* Sơ đồ Gilwell đã hoàn chỉnh

B. Họa đồ địa hình:
Mỗi Họa đồ địa hình đầy đủ có giá trị hơn một tờ trình dài.
Họa đồ địa hình có thể làm tại chỗ hoặc khi về nhà mới làm cũng được, nhưng phần lớn căn cứ trên Sơ đồ Gilwell.
Họa đồ phải được làm cẩn thận, không dùng đến bản đồ và trong mỗi trường hợp phải có tỷ lệ xích khác hơn với bản đồ nếu đã dùng đến để đi.
Họa đồ địa hình có thể bao gồm cả phần tường trình. Trong trường hợp này, họa đồ phải hơi lớn để có thể ghi chú hết những nhận xét hữu ích đã thu lượm được.
* Từ sơ đồ Gilwell vẽ thành họa đồ địa hình:
Trong sơ đồ Gilwell, ta vẽ những đoạn thẳng đã đi qua bằng một đường thẳng (có những mũi tên chỉ hướng Bắc thay đổi). Bây giờ, ta phải vẽ Họa đồ địa hình bằng cách tập hợp các đoạn đường trên theo hướng thực của đường ngoài địa hình. Có nghĩa là làm sao cho các mũi tên chỉ hướng Bắc đều nằm trên một đường thẳng theo một hướng.
Các thao tác sẽ lần lượt như sau:
- Lấy một tờ giấy Can (giấy mờ, Pơluya...) trên đó đã vẽ một hướng mũi tên phía Bắc (từ dưới lên trên).
- Ta đồ từng đoạn đường trên sơ đồ Gilwell lên tờ giấy mờ theo thứ tự khởi hành từ dưới lên trên của Sơ đồ Gilwell.
- Trước hết, để hướng Bắc của tờ giấy mờ (tức của sơ đồ địa hình) song song với hướng mũi tên chỉ hướng Bắc đầu tiên trong Sơ đồ Gilwell. Đồ lại khoảng đường đầu tiên của Sơ đồ Gilwell đúng như đã ghi lại đoạn đầu tiên trên đường đi ở thực tế.
- Sau khi xong giai đoạn thứ nhất, ta phải xoay tờ giấy mờ, để hướng Bắc của nó lại song song với mũi tên mới chỉ hướng Bắc vừa mới đổi trên Sơ đồ Gilwell (mũi tên này trên Sơ đồ Gilwell dính liền với chỗ cuối của đoạn đường thứ nhất, tức ở ngay cái gạch ngang chúng ta dùng để đánh dấu đoạn đường thứ nhất vừa đổi hướng). Sau đó, lại đồ đoạn đường thứ 2. Ta cứ tiếp tục như vậy nghĩa là cứ mỗi lần xong một đoạn đường trên sơ đồ Gilwell, ta lại xoay tờ giấy mờ để hai hướng Bắc song song với nhau rồi mới đồ đoạn đường kế tiếp.
Khi hết Sơ đồ Gilwell theo đúng phương pháp lên trên tờ giấy mờ, ta có một sơ đồ địa hình có hình dạng giống hệt lộ trình ta đã vượt qua nhưng rút nhỏ lại theo một tỷ lệ xích do ta chọn trước.
Ta ký hiệu trên những vạch ngang phân cách được kẻ trên họa đồ lộ trình trực chiếu (AB, CD) vào những lần đường đổi hướng. Những đường kẻ ngang giúp cho việc vẽ lại họa đồ địa hình được dễ dàng, sau khi hoàn tất ta phải tẩy đi.
Bây giờ để hoàn hảo tấm họa đồ địa hình, ta nên theo những chỉ dẫn sau:
+ Họa đồ sẽ có giá trị hơn nếu được đánh màu (xanh da trời cho màu trời, lục cho cây cối, nấu, xám cho đất, đỏ cho đường xá, đen cho đường ray...)
+ Ghi chú những hướng chỉ đến các làng mạc cần đường đi nếu có thể được. Một ngã rẽ ta không đi cũng nên ghi vào là nó dẫn tới đâu (ví dụ: Đống Đa 4km, có nghĩa là nếu ta đi theo ngã rẽ đó 4km thì sẽ đến Đống Đa).
Những điểm quan trọng hoặc những nơi cắm trại cần được nói đến trong tường trình.
+ Dùng những ước hiệu thông thường để khỏi phải viết chữ nhiều (ô vuông đen là nhà cửa chẳng hạn).
+ Viết chữ rất ít (dùng những tiếng, những tên, những số và không dùng những câu) và trước sau như một (nếu tên làng viết chữ hoa thì mọi tên làng khác đều viết chữ hoa).
+ Dùng những mũi tên ở những đoạn đường có dốc, đầu mũi tên sẽ chỉ chiều của thế đất cao (bời vì chúng ta không thể biết rõ để vẽ lại tỉ mỉ những vòng cao độ).

C. Họa đồ toàn cảnh:
Trên đường đi, nếu gặp một vài khung cảnh đặc biệt, ta có thể ghi lại dưới hình thức một bức họa đồ toàn cảnh. Nhưng điều đó không bắt buộc trong một cuộc thám du nếu không có một khung cảnh nào thật đặc sắc (thế đất, lên cao xuống thấp, đường quanh co,...). Điều kiện tốt nhất để vẽ họa đồ toàn cảnh là ta ở trên một nơi cao hoặc ở những khúc đường quanh co hướng về một phong cảnh đẹp. Nếu ai đã tững vẽ bằng phương pháp ô vuông (phóng họa) thì rất dễ dàng vẽ được họa đồ toàn cảnh.
Muốn vẽ một tấm họa đồ toàn cảnh ta làm như sau:

1. Dụng cụ:
* Bộ khung ngắm: Cái này quan trọng nhất. Khung này làm bằng một miếng bìa cứng hay ván ép mỏng có đục một lỗ hổng hình chữ nhật từ 10-20cm. mà trên đó ta căng chỉ (dây cước hoặc chỉ màu càng tốt) thành những ô vuông 2cm mỗi cạnh.
Phía dưới khung, ta buộc một sợi dây độ 1m, đầu kia làm một nút để có thể choàng qua cổ. Mục đích để khi đưa khung lên ngắm nhờ sợi dây có thể giữ khoảng cách giữa mắt và khung luôn luôn không đổi.
* Giấy vẽ: Kẻ ô vuông tờ giấy vẽ theo số ổ của khung ngắm nhưng ô to hơn (khoảng 5cm mỗi cạnh).
Ta nên đánh số các ô trên giấy vẽ và khung ngắm để quan sát khung cảnh rồi vẽ lên giấy được dễ dàng.
Hại trục nằm giữa (1 ngang, 1 dọc) XX, YY được kẻ đậm để dễ nhận.
Ta nên có sẵn ở nhà một vài tờ giấy vẽ kẻ sẵn. Dùng bút chì vót nhọn.
* Giá vẽ: Nếu là dân "chuyên nghiệp" có giá vẽ xếp lại thì khỏi nói. Bằng không thì dùng miếng ván ép, bìa cứng đeo ngang trước ngực dùng để tờ giấy vẽ, hay cũng lắm thì dùng một quyển sách cũng được.

2. Phương pháp vẽ:
Chọn một chỗ ngồi có thể nhìn bao quát hết khung cảnh muốn vẽ.
Quàng khung ngắm vào cổ, đưa ra hết sợi dây, giữ thăng bằng, chọn cảnh nào vừa ý nhất. Giơ khung ngắm ra trước mắt và tìm vị trí tốt nhất để có thể thấy toàn cảnh muốn vẽ nằm trong khung. Để ý đến sự thăng bằng của bảng ngắm.
Để bức họa được chính xác và không rơi vào những lầm lỗi về tỉ lê, ta hay lần lượt thực hiện bức họa theo những giai đoạn sau:
- Giai đoạn 1:
Ghi những mục tiêu trung ương của cảnh đồ. Qua bảng ngắm, ta thấy những điểm chính của toàn cảnh (nóc nhà thờ, chùm cây cao, nhà,...) ở ô nào, ghi sơ vào một vài tiêu điểm đặc biệt nằm ở giữa cảnh đồ (năm trên những trục chính XX, YY). Sau đó, ghi thêm vài điểm phụ nằm rải rác trong tờ giấy vẽ. Nhờ vậy, dù bảng ngắm sau này có xê dịch mỗi khi giơ lên ngắm, ta có thể điều chỉnh trở về vị trí ban đầu dễ dàng.
- Giai đoạn 2:
Ghi những đường nét chính của toàn cảnh đồ. Trên tấm bảng ghi những nét chính liên quan đến các tiêu điểm đó (gạch cho xong những nét chính của gác chuông, những viền của khu rừng, các nhà cửa ta chỉ đánh dấu mái, các đường sá...)
- Giai đoạn 3:
Thêm chi tiết cho bức họa. Ghi thêm những chi tiết mà trong lúc sơ họa ta bỏ quan.
- Giai đoạn 4:
Làm nét bức họa. Phần cuối này gồm 3 giai đoạn:
a. Tăng cường các nét vẽ chính, thêm đậm lợt. Những điểm cao (đỉnh núi, mái nhà...) nào gần với ta, dùng bút chì tô đậm hơn. Càng gần càng đậm, xa lợt dần.
b. Đánh đậm các rừng bụi, cây cối, mái nhà... bằng các gạch chéo. Càng gần mình, ta càng gạch đậm và sát nhau, các gạch lợt và xa nhau cho điểm ở xa. Có thể hoàn toàn đánh đen cho bình diện thứ nhất.
c. Sau khi hoàn tất, ta có thể ghi danh tánh những điểm trên tấm họa đồ, ghi rõ độ cao của những điểm chính. Để khỏi làm rối bức họa, ta ghi ở phía cao trên tấm họa đồ.
Những điểm xa hơn sẽ được ghi trên những chỗ cao hơn. Mỗi ghi chú ở trên sẽ có một mũi tên thẳng đứng chỉ vào đúng điểm mình muốn ghi chú.
* Ghi chú về nguyên lý của bức Họa đồ toàn cảnh:
Bức họa đồ toàn cảnh không phải là một bức họa phong cảnh trong hội họa mà chỉ là một bức họa trình bày trong một thế đất.
Đừng làm rườm rà, tránh những nét vô ích.
Biểu diễn đường cây bằng đường viền của nó rồi sẽ gạch chéo nhau (sát nhau hay cách xa tùy khoảng cách của nó đến chỗ ta ngồi). Khác với hội họa là ở chỗ đó.
Với nhà của cũng vậy: chỉ ghi cái dáng tổng quát chứ không vẽ chi tiết mái ngói, cửa sổ,...
Các làng mạc hay xóm nhà: vẽ lại cái bóng tổng quát, lựa chọn đặc biệt những điểm cao chẳng hạn như những cái nóc gác chuông.
(Nguồn internet)

Phương pháp thám du

2008-10-18T09:17:00.004+07:00

Trên con đường du khảo, bạn có dịp đi qua hoặc viếng thăm một vùng dân cư địa phương. Nếu bạn được trang bị một phương pháp khảo sát tốt, bạn sẽ được hiểu địa phương ấy một cách thấu đáo.
Sau đây là những phương pháp để giúp việc khảo sát được dễ dàng.

Chuẩn bị ban đầu:
1. Tiếp xúc lần đầu với cảnh vật:
Cuộc tiếp xúc lần đầu với cảnh vật của một khu vực mới là một việc quan trọng. Tôn trọng sự khám phá sơ bộ, cảnh vật sẽ lên tiếng, chỉ dẫn và giải thích.
a. Đầu tiên, lên ngay địa điểm nào cao nhất như đỉnh đồi, tháp nhà thờ,... để có thể nhìn bao quát được cảnh vật và hình ảnh toàn khu.
Cuộc tiếp xúc khởi đầu này rất lý thú: hãy ghi chép những nét chính mà bạn cảm nhận được như màu sắc, mùi vị, tiếng động, vị trí của con người giữa cảnh vật thiên nhiên này.
Hãy ghi chép ngay vì nó sẽ phai mờ nếu để ít lâu sau.
Những nhận xét ban đầu này có một giá trị đặc biệt vì nó cho ta ý niệm và nhận xét tổng quát rõ rệt và đúng đắn.
b. Kế đó, hãy kê ra những thắc mắc, có thể là những câu hỏi đã được đặt ra từ nhà và những điều mới. Sau đó ta sẽ bắt đầu đặt kế hoạch hoạt động để khảo sát khu vực, đặt sách lược khám phá.
Nếu là một toán, tổ chức một cuộc họp "tham mưu" để định kế hoạch khảo sát.
Những vấn đề đặt ra bởi cuộc quan sát địa phương sơ bộ này sẽ là những chủ đề hành động, và ta sẽ tổ chức những cuộc du ngoạn, những chặng đường thăm viếng để giải quyết những vấn đề ấy.
Không nên đi chơi phiếm.

2. Trạng thái tinh thần của người tham dự:
Những thành viên tham dự phải biết tỏ ra có thiện tâm, ân cần, gần gũi với người địa phương và nói với họ bằng ngôn ngữ đơn sơ, mộc mạc.
Ban đầu việc tiếp xúc có vẻ khó khăn, do những nghi ngại. Phải vượt qua trở lực này. Một vài kế nhỏ: đứng vẽ một phong cảnh sẽ có người đứng nhìn, nhân dịp ấy nói chuyện với họ, giả vờ hỏng lốp xe để nhờ họ giúp một tay rồi đi sang trò chuyện.
Hỏi liên tiếp và chú trọng về các nghề và công việc của địa phương.
Hỏi han tất cả các giai tầng xã hội. Phải biết cách lôi cuốn cho họ nói, ghi chép những danh từ địa phương về nhà ở, đồ dùng,... tiếng lóng của các nghề.
Phải ghi chép nhiều và buổi tối họp để thảo luận về những việc làm và những khám phá trong ngày, lập một bảng những điều chưa biết để tiếp tục khảo sát trong những ngày sau. Lúc nào cũng tỉnh táo, hiếu kỳ.
Ghi chép những gì đã biết tường tận, chắc chắn và những gì cần phải tra cứu lại.
Một việc tốt nữa là buổi tối cùng nhau kiểm điểm lại những tiến bộ của cuộc khảo sát địa phương (có bản đồ tham mưu đặt trước mặt).
Tập thói quen phác họa hay minh họa và chụp ảnh phong cảnh, nhà ở, làng xóm (việc làm này cố gắng đạt được cả hai tính chất mỹ thuật và nghiên cứu).
Luôn lưu ý khái niệm lịch sử: miền này ngày xưa thế nào? Muốn thế phải kiếm những ngôi nhà cổ, những di tích cổ,...
Về sau này làng thay đổi như thế nào?
Hãy tìm hiểu những tiến bộ họ đã đạt được, những trở lực họ vấp phải. Tự xét xem ta có thể tham dự hay can thiệp vào phần nào không? Sự hiểu biết địa phương sẽ dẫn tới lòng trìu mến và gắn bó với địa phương.
Đừng quên rằng cuộc du khảo đẹp nhất là cuộc du khảo tương thân tương ái.
Cũng cần nên khảo sát về sự thực hiện tình thân ái trong địa phương.
Những cơ quan lớn, công hay tư nhân nào đã thực sự giúp ích địa phương.
Tiếp xúc với những cơ quan ấy để xem xét việc làm của họ và tìm hiểu tính chất của những công việc họ làm: một cách lấy lệ, giấy tờ hay có tinh thần phục vụ?
Đi khảo sát địa phương, bạn hãy luôn sẵn sàng là một người bạn, người hướng dẫn. Hãy kể về quê hương mình (mang theo tranh, ảnh) cho người địa phương được biết để tạo sự thông cảm qua lại.
Hãy cùng thông cảm với người dân địa phương, chia sẻ với họ.
Từ đó, ghi chép lấy tinh thần cuộc sống của nhân dân địa phương.
Quan sát, nghiên cứu địa lý nhân văn mang lại cho ta ý niệm về sự liên tục của các thế hệ, của đoàn người nối tiếp nhau qua lịch sử.

Nội dung khảo sát:
1. Thiên nhiên:
Sự tìm hiểu khung cảnh rất quan trọng. Ta không thể nào có một cái nhìn đầy đủ về cuộc sống và đấu tranh của dân miền đó nếu không quan sát kỹ càng cảnh vật trong đó học phải sống.
Những vấn đề cần khảo sát là:
- TÊN: nơi ấy tên gì? Từ thôn đến làng, liên xã, quận. Hãy để ý tên Nôm.
- ĐỊA THẾ: bằng phẳng hay nhấp nhô, có gò, núi xếp thành từng lớp thứ tự hay lộn xộn. Những gò, đồi, núi có bao bọc lấy khu vực hay không, rải rác hay tập trung vào một chỗ. Những chi tiết hình thể đặc biệt tạo nên:
+ Bởi nước: xoáy nước, thác, ghềnh. nước lũ.
+ Bởi gió: núi cát.
Địa phương này thuộc loại hình địa lý nào.
- MẶT ĐẤT: tức là lớp đất phủ ngoài: màu sắc (vàng, đen, xám,...), ẩm ướt hay khô ráo, chắc hay xốp, pha cát hay đá vôi, sỏi, đá, thấm nước hay không.
- ĐỊA CHẤT: thu lượm các thứ cát đất và đá kết thành thổ nhưỡng của khu vực và chú trọng đến tính chất của chúng. Từ bề mặt tới bề sâu. Tìm hiểu các loại phù sa, đất sét, đất đỏ, cát trắng, cát vàng, đá sỏi, đá vôi, đá ong, đá hoa, quặng, mỏ,...
- SÔNG NGÒI: nhiều hay ít, rộng hay hẹp, sâu hay cạn, sự quan trọng của nó đối với nông nghiệp, vận tải, kỹ nghệ, một vài chi tiết về những thời kỳ nước cạn hay nước lớn, mùa mưa có bị lụt không? Mực nước cao nhất và thấp nhất? tháng nào? Tính nết của các con sông: lặng lờ hiền lành hay hung dữ, thủy triều, con nước. Nghiên cứu riêng biệt con sông chính: có đê hay đập không? Đê, đập để cản lụt hay bơm nước. Đi dọc con sông trở lên và trở xuống: ghi những gì mình đã thấy, kể cả các sông nhánh. Dòng sông cuốn theo những loại phù sa, cát sỏi, đất đá gì... Đáy sông đổi hướng như thế nào? Có làng xóm hai bên bờ sông không? Đê điều, bờ sông có trồng nhiều cây để khỏi bị lỡ, vỡ hay không?
Vấn đề cầu cống: nhiều hay ít, lớn hay nhỏ, mẫu loại (cầu treo, cầu có chân, có tay vịn, xây cong hay thẳng, cầu gỗ, đá,...)
- THỰC VẬT THIÊN NHIÊN: những loại cây lớn nhỏ đặc biệt của địa phương (dương liễu, dừa, tre, các thứ cỏ, bèo, rêu, nấm). Chú ý thảo mộc tại ba nơi: cao, thấp, dưới nước,...
- ĐỘNG VẬT THIÊN NHIÊN: thú, chim, ếch nhái, công trùng,... những thứ có thể săn bắn, bẫy, câu hoặc bắt bằng những phương tiện khác được.
- KHÍ HẬU: các thứ gió (và giông bão) địa phương. Mưa từ phương nào đến? Các thời kỳ mưa và khô ráo, các thứ mưa: mưa phùn, mưa dầm, mưa cơn,... Mực nước mưa từng tháng (nếu được).

2.Tổ chức sinh sống của nhân dân địa phương:
Tiếp đến những vấn đề người địa phương phải giải quyết, những yếu tố của cuộc đấu tranh lớn lao mà họ phải theo đuổi để chống lại hoặc hợp tác với thiên nhiên.
a. Nhà ở:
- Nhà ở được xếp đặt như thế nào? Nơi người ở, nhà bếp, nơi nuôi gia súc, nơi chứa sản phẩm. Là những ngôi nhà tách biệt hay thu vào một ngôi độc nhất. Tả cảnh từng căn, từng ngôi nhà,...
- Mặt chính sơn hay quét màu gì? Quay về hướng nào? Và trình bày như thế nào? Trên mặt chính có mấy cửa lớn, nhỏ, xếp đặt thế nào? Vấn đề không khí, ánh sáng và giao thông giữa những căn của ngôi nhà giải quyết thế nào?
- Tường được xây bằng nguyên liệu gì? Nhà xây có tường cao hay nhà gỗ có cột chống đỡ.
- Thể thức làm mái nhà (xây dựng và xếp đặt mái là đặc điểm để phân biệt các lối kiến trúc). Nhà có chái hay không có chái, chái to hay chái nhỏ, nguyên liệu lợp...
- Vấn đề vệ sinh và cách bài trí trong nhà.
- Vấn đề chống rét và chống nóng bức: Bếp vừa dùng để nấu ăn, vừa dùng để sưởi, nguyên liệu để đốt, vách đất, nhà bát vần...
- Vấn đề nước: suối, bể chứa, hồ ao, sông ngòi. Các kiểu giếng (có cán trục hay bánh xe). Cách thức lấy nước.
- Những nơi phụ thuộc: chuồng gà, heo, vịt... Hàng rào bằng gì? Vườn rau, vườn quả, vườn cảnh, trồng những thứ cây gì? Sân trước, sân phơi: hình dáng, khuôn khổ, trình bày như thế nào?...
b. Đời sống tinh thần và tôn giáo thể hiện trong nhà:
Những điều ghi khắc: trên cửa, vách, cột trong nhà, những ảnh vật kỷ niệm của gia đình, gia tộc đặt ở chỗ nào?
- Bàn thờ đặt chỗ nào? Thờ vị nào? Cách bài trí?
- Tủ sách gia đình ra sao?
c. Dân cư - làng xóm:
- Hình thể xóm làng: trên một dây độc nhất hay nhiều dây, theo hình tròn, hình bàn cờ hay lộn xộn vô trật tự.
- Những địa điểm chính trong làng.
- Nơi lấy nước công cộng.
- Cầu, cống hay chỗ lội sông.
- Bến đò, tàu, xe hơi, xe hỏa.
- Dinh thự lớn và cảnh vật nơi ấy.
- Nhà thờ, đình, chùa, đền, miếu, các kiểu kiến trúc. Chút ít lịch sử hay truyền thuyết về các vị thần thánh.
- Các kiểu xây đắp mộ phần, tổ chức nghĩa địa.
- Nơi hội họp công cộng, công trường.
+ Chợ: kiến trúc, tổ chức, sản phẩm và phẩm vật trao đội, ngày phiên chợ, quán nước, quán ăn, quán trọ.
+ Khả năng thương mại: trao đổi trong miền, trong nước và ngoài nước.
+ Trường học công, tư. Trình độ văn hóa của các tầng lớp dân chúng.
+ Nghề và công xưởng trong làng.
+ Đất công cộng và lợi ích (công điền, công thổ, hợp tác xã...) của làng. Diện tích rừng rú, đồng cỏ, bãi hồ, ao...
+ Thị trấn của khu vực: có phải là thị trấn thiết yếu của miền này không? Tác dụng của nó: thương mại, kỹ nghệ hay chỉ là một thị trường tiêu thụ.
+ Dân số: sinh tử. Dân số tăng hay giảm. Vì sao?
+ Những hạng người nào bị lâm nạn thất nghiệp và những nghề gì bị khủng hoảng hơn cả? Thử tìm lý do.
+ Địa vị, sự phân công của đàn ông, đàn bà trong gia đình.
+ Dân số di cư, trú cư.
+ Mức độ nghèo nàn hay thịnh vượng của miền này.
+ Người ngoại quốc: thuộc quốc tịch nào? Làm nghề gì? Có tín nhiệm của người dân ở đây không?
d. Giao thông:
Hệ thống đường sá: đường lớn, nhỏ, trải nhựa, đá hay đường đất,...
Có những khó khăn gì trong sự giao thông làm cho địa phương bị cô lập nhiều hay ít, ví dụ do các đèo, các khe núi khó đi.
Đường lớn, đường nhỏ xây dựng và lát bằng gì?
Các thứ xe cộ chở người, chở hàng. Hình dáng các thứ xe. Giao thông bằng xe hơi, xe hỏa, ghe thuyền. Các kiểu thuyền bè của địa phương.
e. Những nhân vật tiêu biểu của địa phương:
Cần biết hình dáng, y phục, ngôn ngữ, giọng nói, từ ngữ, tiếng lóng đặc biệt, việc làm, nhu cầu, những mối lo âu và hy vọng, khuynh hướng chính trị của địa phương. (Nhưng thông thường trong một vùng bao giờ cũng có một số hạng người tiêu biểu cho những nghề khác nhau làm cho dân địa phương đó có một sắc thái đặc biệt. Ví dụ: ở Tây Nguyên - đốn gỗ, chăn nuôi, trồng tỉa, thợ đá, dân tộc thiểu số).
Bên cạnh những nhân vật bình dân còn có những nhân vật thượng lưu làm lãnh đạo: nhà sáng lập hợp tác xã, nhà truyền bá những phương pháp mới về nông nghiệp hay kinh tế.
f. Lương thực:
Mỗi mùa có thực phẩm gì sản xuất tại chỗ, thứ gì ở miền khác chở đến.
Miền này có thể tự túc được thực phẩm không?

3. Hoạt động văn hóa xã hội:
Người thám du đến thăm một làng sẽ nhận thấy mức độ gắn bó của nhân dân với những phong tục cổ truyền.
Những giải thích hợp cần được tìm tòi cho từng vấn đề.
Một việc rất quan trọng là phải hiểu được vì sao mà một tục lệ đã biến mất, đã được thay đổi hay vẫn được tồn tại và mến chuộng.
a. Sinh đẻ:
Tục lệ đặc biệt trước ngày sinh, trong lúc sinh (như thông báo với dân bang, họ hàng, thân thuộc).
Tuần cử và lễ giải cử.
b. Nuôi dạy, giáo dục:
Cái nôi (hình dáng), y phục (tên và hình dáng các thứ quần áo), cách bế bồng, nuôi dưỡng.
Các chứng bệnh: bệnh gì, chữa cách nào?
Trường học - Nhà văn hóa - Phong trào rèn luyện thể dục thể thao,...
c. Hôn nhân:
Lễ hỏi. Mối dong. Xem mặt. Lễ cưới.
(Tả cảnh đám cưới trong làng, lúc ra đường, đến nhà gái, ra về, giữa đường, về tới nhà, lễ nghi, y phục, trang hoàng tiệc cưới. Sau ngày cưới).
Đám cưới những người góa vợ, góa chồng, những người đại tang.
Tục tảo hôn còn tồn tại không?
d. Tang ma:
Giờ hấp hối: điềm chết, sửa soạn đám tang, mua sắm vật liệu, y phục.
Báo tang trong làng xóm bằng cách nào.
Giờ khâm liệm: tục lệ, lễ nghi.
Đồ dùng của người chết có bỏ vào áo quan không? Có bỏ tiền, vàng, bạc vào không?
Các bữa ăn, khoản đãi người giúp việc và thăm viếng, cất đám.
Tả cảnh đám ma: ai khiêng quan tài? Yên lặng hay than khóc.
Hạ huyệt, nghi lễ, chọn đất theo phong thủy, khoa học, mỹ thuật.
Những nghi lễ, tục lệ sau ngày chôn cất.
Việc xử lý căn phòng và đồ dùng của người chết.
e. Lễ tiết trong năm:
Tục lệ và nghi lễ về những dịp: Tết Nguyên Đán. Các lễ Tết khác trong năm. Những mê tín dị đoan.
g. Lễ các thánh thần tiên phật:
Tục lệ về những dịp lễ này.
h. Hội hè địa phương:
Các phiên chợ đặc biệt. Các hội hè nông nghiệp. Hội làng hay chung cả miền (suy tôn hay kỷ niệm Thành hoàng. Có khách thập phương tới dự không?)
Vui chơi, múa hát. Các cuộc thi đua trong những kỳ hội: vật, đá gà, đánh cờ người...
i. Chuyện truyền kỳ, ca khúc, vũ khúc, trò chơi, giải trí:
Ghi chép, miêu tả lại những đặc biệt của địa phương. (Của trẻ em lẫn người lớn).
j. Ngôn ngữ:
Ngoài vấn đề thổ âm, thổ ngữ, còn cần khảo sát ca dao, tục ngữ, câu đố, vè,... đặc biệt của địa phương.
k. Y phục:
Những thay đổi trong bộ y phục, những thứ y phục, trang sức đặc biệt.
l. Tôn giáo:
Trong việc thờ phụng, lễ bái công cộng tại địa phương có gì lạ?
m. Lịch sử:
Địa phương qua các thời đại, sáng lập tự bao giờ và bởi ai. danh nhân, di tích,...
n. Hoạt động đoàn thể:
Các tổ chức đoàn thể - hoạt động - ảnh hưởng trong cộng đồng... (của các tổ chức Đoàn Thanh niên, Hội phụ nữ, Nông hội,...)

4. Sinh hoạt kinh tế:
a. Nông nghiệp: Cây trồng trọt chính, các loại xen canh.
Hình dáng đồng ruộng (từng giải dài, hình vuông, chữ nhật, cánh cung, trên đồi núi), ngăn cách bằng gì (hàng rào, bờ, đường nhỏ).
Phương tiện canh tác (bằng máy móc hay bằng trâu, bò, cày, bừa, mai, cuốc và các thứ nông cụ khác: hình dạng và tên địa phương của các thứ ấy).
Lập văn bản ghi những công việc của các tháng trong năm: tháng nào bận rộn nhất, tháng nào nhà rỗi nhất. Lịch canh tác.
Có phải mướn thêm nhân công ở miền khác không và vào thời kỳ nào?
+ Trồng cây ăn trái: Những thứ cây gì? Trồng ở đâu? Lẫn với vườn rau hay là riêng biệt?
+ Trồng rau: Những thứ gì?
+ Trồng bông: Những thứ gì?
+ Trồng cây kỹ nghệ: Những thứ gì?
Phương pháp làm đất, trồng tỉa, vun bón, gặt hái. Trỉa giống, ra bông và trái, chín và gặt vào thời gian nào?
Phương pháp buộc gói, hay đóng bao kiện để gởi đi bán ở đâu? Có cạnh tranh không? Số thu hoạch và lợi tức.
Chăn nuôi: Gia súc và vật nuôi (lớn, nhỏ) có những thứ nào và chủng nào? (Thí dụ như gia súc để làm việc, ăn thịt, lấy sữa... Nuôi tằm, nuôi cá, nuôi ong).
Phương pháp chăn nuôi, trị bênh tật và tránh thú rừng làm hại như thế nào? Chỗ ở và thức ăn của gia súc. Lợi tức thu hoạch hàng tháng và hàng năm.
Chế độ sản nghiệp: Trực tiếp sinh lợi, cho thuê, cho làm rẽ. Diện tích trung bình của sản nghiệp và của khu khai thác cho một người: thường dân, trại chủ. Ruộng đất phân tán thành nhiều miếng nhỏ hay tụ tập thành khu lớn.
Dẫn thủy nhập điền: bằng cách nào, sông thiên nhiên, suối hay đào. Phương pháp và dụng cụ giữ và thoát nước. Thái độ dân với việc ấy.
Lịch trình nông nghiệp: Những thứ cây, con nào đã có từ thời xưa, những thứ mới nhập vào địa phương, những thứ bị phế bỏ...
b. Tiểu thủ công nghiệp và nghề "lưu động":
Nghề phụ để làm trong những thời gian rỗi rãi, ví du sau vụ cày cấy, hoặc trong mùa lạnh, làm trong nhà.
+ Nghề lưu động: thí dụ mùa lúa chín đi xa làm thợ gặt, thợ mộc, thợ nề, sơn, làm gạch ngói, làm rừng, mỏ, đồn điền,...
+ Nghề tạm bợ: hành khất, du đãng (lưu manh, côn đồ), nhặt rau và trái thiên nhiên, săn bẫy, câu cá, mò tôm, cua, ốc, làm đồ mã,...
+ Nghề bán rong: thời gian đi bán, hàng bán,...
+ Nghề vận tải: xe lớn nhỏ, ghe, đò ngang, đò dọc,...
c. Khai đá và mỏ:
Nguyên liệu, đá gì, muối, than, kim khí. Phương pháp và tổ chức khai thác.
d. Nghề đi rừng:
Loại rừng gì: rừng non, rừng già, thưa, rậm, khu đốn gỗ hay dự trữ gỗ, gỗ gì? Người làm rừng, củi gỗ, làm than. Nguyên liệu khác ngoài gỗ: nấm, măng, vị thuốc,...
Cưa và xẻ gỗ: trại làm gỗ,...
Vận tải gỗ: trâu, voi, xe, bè,...
Những nghề khác, ngoài nghề làm rừng hoặc làm than.
e. Nghề sông nước:
Đánh cá nước ngọt: hồ, ao, sông ngòi.
Đánh cá ven biển hay ngoài khơi.
Bắt sò, nghêu, cua trên bờ biển, bờ sông, hồ,...
Đời sống tiêu biểu của dân chài địa phương, lịch hoạt động của họ.
Cá, tôm sinh sản và ăn theo thời tiết của mùa, tháng và tuần thủy triều: nước cá, nước tôm, nước cua.
Những việc phơi, ướp, nướng, làm nước mắm, mắm, đóng chai, làm đồ hộp.
Các kiểu ghe thuyền, bè mảng và dụng cụ đánh cá: chài lưới, câu, lờ, đó,...
Những thổ sản trên bờ biển: đất sét, muối, cát,... Nuôi trai sò lấy ngọc.
Những nghề khác: đóng ghe, đan lưới, làm muối,...
Bến thuyền, hải cảng lớn nhỏ.
f. Sinh hoạt kỹ nghệ:
Tại địa phương có những kỹ nghệ gì? Kỹ nghệ ngẫu nhiên hay kỹ nghệ có liên hệ với tài nguyên của địa phương.
Nhân công: tuyển mộ ở đâu? Người địa phương, ngoài địa phương hay ngoại quốc.
Nơi cư trú của thợ thuyền.
Tiền công, mức sinh hoạt.
g. Những nghề dịch vụ khác:
Mua bán.
Những dịch vụ đời sống khác, du lịch.

Ngoài ra tùy đặc điểm vùng mà ta có thể thám du các điều kiện sống khác.
(Nguồn internet)

Những khái niệm cơ bản về thám du

2008-10-18T09:04:00.002+07:00

Định nghĩa:

Thám du là đi sâu vào thiên nhiên, tìm những cái mới là, nó là một hoạt động tuyệt hảo, có đẳng cấp cao nhất của kỹ năng hoạt động dã ngoại thanh thiếu niên trong thời điểm hiện nay.
Muốn thám du tốt, ta phải thông suốt và ứng dụng thuần thục mọi kỹ năng để sống một cách đàng hoàng giữa thiên nhiên như:
- Nấu ăn, nghề rừng, đoán thời tiết.
- Dựng lều, cất chòi, nút dây, tiện nghi trại.
- Cấp cứu.
- Ước đạc, truyền tin liên lạc, quan sát dấu vết.
- Biết cách sử dụng các loại bản đồ.
- Biết tìm phương hướng.
Các bạn cần biết rõ các kỹ năng đó để khi đi thám du biết tự lo liệu lấy cho mình. Các đội nhóm tham gia thám du cần tuân thủ những quy định say đây:
- Đi bộ một mình hay với một vài người khác, trong vòng 24 giờ phải đi ít nhất là 20km và tự cắm trại, nấu ăn lấy.
- Trong khi đi, phải vẽ lộ trình đầy đủ và đúng đắn theo chỉ thị mà Ban Tổ Chức đã cho.
- Sau khi về, kỳ hạn một tuần, phải nộp lại một báo cáo gồm có:
+ Lược đồ con đường.
+ Nhật ký thám du, cùng những điều đã thấy, đã làm dọc đường, những hình ảnh và ký họa, số liệu phải cụ thể.
* Lưu ý:
Phải nộp tất cả giấy nháp thật sự chứ không phải bản sao sạch sẽ mà thôi.
Tùy theo chỉ thị, phải chú ý tới địa thế, dân cư, động thực vật, di tích,...
Về Nhật ký Thám du: đấy là một nhật ký được ghi chép hàng giờ (không cần phải trình bày như một tác phẩm nghệ thuật) mà phải ghi rõ ràng, dễ hiểu, kèm những hình ảnh tốc họa (không cần phải thật giống, thật đẹp, vì chúng ta không phải là họa sĩ).
Lộ trình thám du được Ban Tổ Chức ấn định kèm theo lời dặn hay chỉ thị cụ thể.
Trong lúc thám du, y phục phải gọn ghẽ, nét mặt vui tươi, lễ phép, sẵn sàng làm việc tốt, cho dù là việc nhỏ. Một kỳ thám du mà thiếu việc tốt thì đó là một kỳ thám du thiếu sót.

Tờ trình thám du:
Hãy nhớ Sau khi thám du về, trong vòng một tuần, phải nộp tất cả các phúc trình, báo cáo, tranh vẽ, hình chụp, tiêu bản... (kể cả giấy nháp) và nhật ký thám du.
Khi làm tờ trình thám du, các bạn hãy lưu ý đến những yêu cầu sau:
- Mục đích cuộc thám du: (theo chỉ thị của Ban Tổ Chức)
- Khu vực thám du: (ấp, xã, huyện, tỉnh,...) địa danh, tục danh.
- Thời gian thám du: (kể từ ... giờ ... ngày ... đến ... giờ ... ngày ...)
- Thành phần tham dự: (họ tên, đẳng cấp, chức vụ, Hội, Đoàn,...) số người tham dự.
- Hình ảnh: sơ đồ trực chiếu Gilwell, sơ đồ địa hình, họa đồ toàn cảnh (nếu có), hình chụp, hình vẽ (có thuyết minh...)
- Tiêu bản: các tiêu bản động vật, thực vật, côn trùng... mà ta thu thập được trong khu vực thám du.

Nhật ký Thám du:
- Quan sát trong cuộc thám du: Hãy thuật lại cuộc mạo hiểm của mình không phải như một học sinh làm bài luận, những như một kẻ đi rừng thật sự, một quan sát viên cẩn thận.
- Nói về thời tiết và trời mây, ta có ghi chép những điều quan sát và dự đoán về thời tiết từ hôm trước không? Hãy kể lại tất cả, không cần các câu dài những gì xảy ra và cả những tiên đoán của ta (đúng, sai)
- Quan sát các loại mây và gió. Mặt trời và các vì sao. Cho biết các hiện tượng này đã dạy cho ta những gì?
- Lều trại: cơm nước, nấu ăn, làm bếp thế nào?
- Dân cư: (sinh hoạt, văn hóa, kinh tế, phong tục, tinh thần,...) tình cảm của họ đối với tổ chức Đoàn – Hội, đối với du khách...
- Động thực vật: Mô tả, minh họa, chụp hình, làm tiêu bản, liệt kê,...
- Địa thế: Sông, suối, núi rừng, đất cát, độ phì nhiêu, độ dốc, vực sâu,...
- Công trình xây dựng: đình chùa, nhà thờ, cầu cống, đập nước, mương máng, trường học, tụ điểm,...
- Di tích, vết tích: tìm hiểu nguồn gốc, tài liệu... (chụp hình, minh họa)
- Đường đi: khoảng cách, độ dài, loại đường, tình trạng sử dụng,...
- Việc thiện: những điều tốt chúng ta đã làm trong cuộc thám du.
Những điều trên, không phải chúng ta mô tả một cách khô khan, cứng nhắc,... Chúng ta nên thêm vào đó một chút bay bổng của thi sĩ, một chút màu sắc của họa sĩ, một chút tưởng tượng của văn sĩ,...
Nói như thế không có nghĩa là chúng ta hư cấu, dựng chuyện... Nhưng nếu đêm ta ngủ dưới lều, nghe tiếng chó sủa văng vẳng, rời rạc hay dồn dập, ta thử đoán xem chuyện gì. Tiếng côn trùng rả rích, tiếng cú rúc đêm, tiếng thú rừng gọi bạn... cũng đưa ta đến những kỷ niệm hay hình ảnh nào đó...
- Khi mô tả những gian lao nguy hiểm, những khó khăn mà ta phải vượt qua - ta viết sao cho sinh động.
- Cuối cùng là những nhận xét, kinh nghiệm, bài học mà chúng ta đã rút ra được trong cuộc thám du.
Nếu đi thám du mà không có tờ trình thám du hoặc phúc trình không đầy đủ thì đó chỉ là một buổi "Picnic" mà thôi.
(Nguồn internet)

Hành quân dã ngoại

2008-10-11T20:15:00.001+07:00

Trong các cuộc thi Rèn luyện I của Hội LHTN Q2 hay Rèn luyện II của Hội LHTN TPHCM tổ chức thì nội dung đi bộ là không thể thiếu. Thường trong những năm qua, Hội LHTN tổ chức đi bộ kết hợp leo núi Dinh – Bà Rịa (đây là di tích căn cứ bí mật của Thành Đoàn TP.HCM trong thời kỳ chống Mỹ). AQ2 xin được trích dẫn một số vấn đề cần quan tâm khi đi bộ đường dài.
1. Định nghĩa:
Đi bộ đường dài (Hiking) hay hành quân đường dài với mục đích chính là rèn luyện sức khỏe, khám phá và thưởng thức cảnh vật. Thường thì đi bộ đường dài được thực hiện ở vùng nông thôn hay nơi hoang dã.
Đi bộ đường dài là một hoạt động ngoài trời căn bản mà nhiều hoạt động khác dựa vào như đi bộ đường dài kết hợp với cắm trại qua đêm, tiền trạm, thám du… Nhiều nơi có cảnh đẹp chỉ có thể đi tới đó bằng cách đi bộ, và những người nhiệt tâm xem đi bộ đường dài là cách tốt nhất để ngắm cảnh thiên nhiên. Đi bộ đường dài là cách du ngoạn tốt hơn so với bằng các loại xe vì cảm nhận của người đi bộ đường dài không bị những thứ khác xâm nhập làm phân tâm, thí dụ như cửa kiếng xe, tiếng máy xe, bụi và hành khách đi chung xe.
Đi bộ trên những khoảng đường dài hoặc trên những địa hình khó khăn đòi hỏi một số cấp độ hiểu biết và năng lực cơ thể.

2. Ảnh hưởng sinh thái từ đi bộ đường dài:
Những người đi bộ đường dài tìm kiếm nơi đẹp để thực hiện việc đi bộ của họ. Nghịch lý thay, những môi trường như thế này thường thì rất mỏng manh: người đi bộ đường dài có thể vô tình làm hư hại môi trường mà họ đi qua.
VD: việc thu nhặt củi trong rừng để đốt lửa có thể là vô hại (trừ nguy cơ cháy rừng), nhưng nhiều năm thu nhặt củi như vậy có thể làm cho những khu rừng đó mất đi nhiều nguồn dinh dưỡng quí giá của.
Thông thường, những nơi như công viên sẽ có những quy định áp dụng để bảo vệ môi trường và những ảnh hưởng của họ gây ra đối với môi trường được giảm thiểu tối đa. Những qui định này bao gồm cấm đốt lửa, giới hạn cắm trại vào các khu vực trại đã được thiết lập, qui định tiêu tiện, ấn định số người đi bộ đường dài trong một ngày.
Một vấn đề quan trọng nữa là chất thải của con người trong các cuộc cắm trại dài thường là nguồn chính yếu gây ra ảnh hưởng môi trường. Các chất thải gồm rác sinh hoạt, tiêu tiện… có thể làm ô nhiễm nguồn nước và làm những người đi bộ đường dài khác bị bịnh.
Ô nhiễm do vi trùng gây ra có thể phòng tránh được bằng cách đào các hố tiêu tiện nhỏ sâu từ 10 đến 25 cm (tùy theo thành phần đất địa phương) và lấp lại sau khi sử dụng. Hố tiêu tiện xa nguồn nước và đường mòn ít nhất 60 mét thì nguy cơ ô nhiễm được giảm thiểu tối đa. Lưu ý nên cảnh báo cho những người đi bộ khác về vị trí của những hố tiêu tiện bằng các nhành cây cắm trên mặt đất.
Đôi khi, những người đi bộ đường dài có thể thưởng thức ngắm nhìn những loài động thực vật quí hiếm, có loài có nguy cơ tuyệt chủng. Tuy nhiên, một số loài rất là nhạy cảm với sự hiện diện của con người, đặc biệt là trong khoảng mùa giao phối. Những người đi bộ đường dài nên nhận thức được thói quen, những nơi sinh sản của các loài vật có nguy cơ tuyệt chủng để tránh làm ảnh hưởng gây bất lợi cho chúng.
Có một tình huống mà trong đó chỉ một cá nhân đi bộ đường dài cũng có thể gây ra một ảnh hưởng rất lớn đối với một hệ sinh thái: đó là vô tình gây ra một trận cháy rừng.
VD: năm 2005, một người Cộng hòa Séc đã làm cháy 7% Công viên Quốc gia Torres del Paine ở Chi-lê vì làm đổ một lò nấu ăn bằng hơi đốt xách tay bất hợp pháp. Tuân theo quy định khu vực và dựng các dụng cụ nấu ăn trên mặt đất trống sẽ giảm thiểu nguy cơ cháy rừng.

3. Qui ước đi bộ đường dài:
Khi hai nhóm người đi bộ đường dài gặp nhau trên một đoạn đường dốc, có thể có xảy ra sự tranh chấp đường mòn nếu không bên nào chịu nhường đường cho cho bên kia. Để tránh xung đột, qui ước chung là nhóm đi lên dốc có quyền ưu tiên. Trong những tình huống khác, nhóm đông người hơn sẽ nhường đường cho nhóm ít người.
Bị thúc ép đi nhanh quá hay chậm quá cũng có thể là điều phiền toái và khó giữ được quân bình trong nhóm. Càng trầm trọng hơn, đi bộ nhanh khác thường càng làm tăng nguy cơ kiệt sức và mệt mỏi, thậm chí có thể gây thương tổn. Nếu một nhóm bị chia làm hai giữa những người đi nhanh và những người đi chậm, những người đị chậm sẽ bị bỏ lại đằng sau và có thể bị thất lạc. Bình thường khuyến khích người đi bộ chậm nhất đi đầu và mọi người cùng đi theo tốc độ của người đi chậm nhất đó. Một trường hợp khác là để người có nhiều kinh nghiệm nhất đi đằng sau để bảo đảm rằng mọi người trong nhóm an toàn và không ai đi lạc.
Những người đi bộ đường dài thích sự im lặng và vắng vẻ xung quanh họ. Những tiếng ồn như la hét hoặc nói chuyện lớn tiếng làm mất đi sự thú vị này. Một số người đi bộ đường dài cố tình tránh tiếng ồn vì muốn tôn trọng những người đi bộ đường dài khác. Nhưng giữ im lặng cũng sẽ gia tăng nguy cơ đối diện thú hoang.
Những người đi bộ đường dài đôi khi xâm phạm vào trong những vùng đất tư hữu từ đất công hay các con đường chủ đất dành riêng cho lưu thông công cộng. Những sự xâm phạm này có thể khiến cho các chủ đất tư đóng lại các con đường dành riêng cho đi bộ. Chúng ta hải đi theo các đường mòn có đánh dấu rỏ ràng để tránh xâm phạm tài sản tư hữu.
Những nhành cây hay hoa quả thường hay treo thấp chắn ngang đường mòn. Một người đi trước có thể làm cho nhành cây bắn ngược vào mặt người đi sau. Cho nên người trước phải cảnh báo cho người đi sau hay người đi sau nên giữ khoảng cách giữa mình và người đi trước để tránh hiểm họa
Khi hai nhóm đi bộ đường dài gặp nhau, hành động được xem là lịch thiệp là trao đổi lời chào (có thể bằng cử chỉ hoặc bằng lời, thí dụ như mỉm cười hay gật đầu). Đi qua một nhóm khác mà không làm thế được xem là khiếm nhã.

4. Những hiểm họa an toàn cá nhân
Đi bộ đường dài có thể sinh ra những mối nguy cơ đến an toàn cá nhân. Những nguy cơ này có thể là môi trường xung quanh nguy hiểm trong lúc đi bộ và/hay những tai nạn nào đó hay bệnh hoạn. Môi trường xung quanh nguy hiểm gồm có lạc đường, thời tiết khắc nghiệt, mặt đất nguy hiểm,..Các tai nạn bao gồm sự mất quân bình trao đổi chất trong cơ thể (thí dụ như mất nước hoặc triệu chứng giảm thân nhiệt), thương tổn cục bộ (thí dụ như tê cóng hoặc cháy da), thú dữ tấn công, hoặc nội thương (thí dụ như trật cổ chân).

5. Lời kết:
Đi bộ đường dài hay hành quân là một bộ môn trong chương trình Rèn luyện của Hội LHTN giúp ích cho các bạn rèn luyện sức khỏe, kỹ năng thích ứng và thưởng ngoạn thiên nhiên.

Các bạn còn chờ gì nữa… Hãy lên đường!!!
(Nguồn Wiki)

Dấu đường cơ bản

2008-10-11T20:14:00.000+07:00

Trong các hoạt động dã ngoại, đặc biệt là các cuộc hành quân trò chơi lớn hay thám du, chúng ta thường sử dụng một số ký hiệu để nhận biết trên đường đi đó được gọi là dấu đường. Tương tự với biển báo giao thông đường bộ, dấu dường là hệ thống những quy ước để nhận biết những thay đổi trên lộ trình.
Dấu đường thường được đặt bên phải của hướng đi. Tùy điều kiện địa hình mà khoảng cách dấu từ 30 - 50m và ngang tầm mắt, trong điều kiện đặc biệt thì dấu đường có thể đặt tại các ngã rẽ, nơi nguy hiểm...
AQ2 xin giới thiệu một số dấu đường cơ bản:

Một số cách xác định hướng bằng tự nhiên

2008-09-30T16:18:00.001+07:00

Ban đêm nếu có trăng, thì vị trí của Mặt Trăng trên bầu trời có thể giúp chúng ta xác định phương hướng. Do Mặt Trăng cũng nằm trên đường Hoàng Đới, nên dường như nó cũng mọc ở hướng Đông và lặn ở hướng Tây giống như Mặt Trời. Nhưng Mặt Trăng lại khác Mặt Trời ở chỗ: lúc thì tròn lúc thì khuyết, nên việc xác định phương hướng cũng khác đôi chút...
Dân gian ta có câu:
Đầu trăng trăng khuyết ở Đông.
Cuối trăng trăng khuyết ở Tây.
Hoặc đơn giản hơn có thể nhớ:
Đầu tháng Tây trắng.
Cuối tháng Tây đen.
(Tây ở đây là Hướng Tây)
Tức là ta căn cứ vào khoảng những ngày trước rằm Âm Lịch (từ mùng 1 Âm Lịch đến mùng 14 Âm Lịch) thì phần khuyết của trăng sẽ chỉ về hướng Đông.
Ngày Rằm, suốt đêm quan sát thấy ánh trăng tròn sáng vằng vặc trên bầu trời. Ta có thể dùng “Phương pháp Owen Doff” để xác định phương hướng cũng được.

Còn vào khoảng những ngày sau rằm Âm Lịch (từ mùng 17 đến mùng 30) thì phần khuyết của trăng sẽ chỉ về hướng Tây.
XÁC ĐỊNH PHƯƠNG HƯỚNG BẰNG NHỮNG ĐỊA VẬT ĐẶC BIỆT
Nếu như không có la bàn, không có ánh Mặt Trời cũng như không có Mặt Trăng… thì ta đành phải sử dụng một số phương pháp cổ điển của một số người dân đi rừng như. Tuy mức độ chính xác không cao, nhưng cũng phần nào giúp cho người lạc lối yên tâm và bình tĩnh tìm được lối về.
Trước hết, nếu có Bản Đồ trong tay, ta có thể sử dụng các dấu hiệu, các địa vật đặc biệt. Thí dụ: một cây cầu, một con đường quốc lộ… mà ta đã biết rõ hướng và vị trí của nó trên Bản Đồ. Có thể xác định vị trí nơi ta đứng, trên cơ sở đó phân biệt các hướng khác nhau.
* Hoa Hướng Dương luôn quay mặt về hướng Đông, do đó nó mới có tên là Hướng Dương (hướng về Mặt Trời mọc).
* Các hình dáng đặc thù của thân cây cao trong khu rừng rậm luôn có chiều hướng về phía Mặt Trời mọc để đón lấy ánh nắng Mặt Trời.
* Ở những vùng nhiệt đới – Xích Đạo, rêu (hoặc địa y phát triển cộng sinh) mọc trên thân cây ở phía Tây rất nhiều. Ở vùng ôn đới thì rêu sẽ mọc hướng Bắc.
* Bụi cây, chòm cây độc lập, trong những tháng có gió Đông Bắc (gió lạnh), khi có động chim từ hướng nào bay ra nhiều, dưới gốc cây có nhiều cứt chim là hướng Tây Nam.
* Lõi của thân cây lớn (thân cây nếu bị cắt ngang) sẽ chỉ về hướng Bắc.
* Dựa vào hướng bay của chim: Mùa Đông thì bay về hướng Nam di trú, mùa Hè thì bay về hướng Bắc (chỉ chú ý những con chim bay cao).
* Măng tre, chuối con thường mọc hướng Đông trước to hơn, các hướng khác mọc sau bé hơn.
* Tổ kiến: che đắp nhiều lá hướng Bắc (kể cả tổ kiến trên cây lẫn dưới đất. Trừ những nơi thấp, không có mưa, ít gió).
* Lỗ của tổ ong, chim đục trên cây làm tổ thường là hướng Đông Nam.
(Nguồn internet)

Thiết bị định vị toàn cầu GPS

2008-09-30T15:46:00.001+07:00

GPS là hệ thống bao gồm các vệ tinh bay trên quỹ đạo, thu thập thông tin toàn cầu và được xử lý bởi các trạm điều khiển trên mặt đất. Ngày nay, khó hình dung rằng có một máy bay, một con tàu hay phương tiện thám hiểm trên bộ nào lại không lắp đặt thiết bị nhận tín hiệu từ vệ tinh.
Năm 1978, nhằm mục đích thu thập các thông tin về tọa độ (vĩ độ và kinh độ), độ cao và tốc độ của các cuộc hành quân, hướng dẫn cho pháo binh và các hạm đội, Bộ Quốc phòng Mỹ đã phóng lên quỹ đạo trái đất 24 vệ tinh. Những vệ tinh trị giá nhiều tỷ USD này bay phía trên trái đất ở độ cao 19.200 km, với tốc độ chừng 11.200 km/h, có nhiệm vụ truyền đi các tín hiệu radio tần số thấp tới các thiết bị thu nhận. Từ những năm đầu thập kỷ 80, các nhà sản xuất lớn chú ý nhiều hơn đến đối tượng sử dụng tư nhân. Trên các xe hơi hạng sang, những thiết bị trợ giúp cá nhân kỹ thuật số PDA (Personal Digital Assistant) như Ipaq của hãng Compaq, được coi là một trang bị tiêu chuẩn, thể hiện giá trị của chủ sở hữu.
Trong số 24 vệ tinh của Bộ quốc phòng Mỹ nói trên, chỉ có 21 thực sự hoạt động, 3 vệ tinh còn lại là hệ thống hỗ trợ. Tín hiệu radio được truyền đi thường không đủ mạnh để thâm nhập vào các tòa nhà kiên cố, các hầm ngầm và hay tới các địa điểm dưới nước. Ngoài ra nó còn đòi hỏi tối thiểu 4 vệ tinh để đưa ra được thông tin chính xác về vị trí (bao gồm cả độ cao) và tốc độ của một vật. Vì hoạt động trên quỹ đạo, các vệ tinh đảm bảo cung cấp vị trí tại bất kỳ điểm nào trên trái đất.
Hệ thống định vị toàn cầu GPS (Global Positioning Systems) bao gồm 3 mảng:
- Mảng người dùng, gồm người sử dụng và thiết bị thu GPS.
- Mảng kiểm soát bao gồm các trạm trên mặt đất, chia thành trạm trung tâm và trạm con. Các trạm con, vận hành tự động, nhận thông tin từ vệ tinh, gửi tới cho trạm chủ. Sau đó các trạm con gửi thông tin đã được hiệu chỉnh trở lại, để các vệ tinh biết được vị trí của chúng trên quỹ đạo và thời gian truyền tín hiệu. Nhờ vậy, các vệ tinh mới có thể đảm bảo cung cấp thông tin chính xác tuyệt đối vào bất kỳ thời điểm nào.
- Mảng còn lại gồm các vệ tinh hoạt động bằng năng lượng mặt trời, bay trên quỹ đạo. Quãng thời gian tồn tại của chúng vào khoảng 10 năm và chi phí cho mỗi lần thay thế lên đến hàng tỷ USD.
Một vệ tinh có thể truyền tín hiệu radio ở nhiều mức tần số thấp khác nhau, được gọi là L1, L2... Những thiết bị nhận tín hiệu GPS thông thường bắt sóng L1, ở dải tần số UHF 575,42 Mhz. Một đài phát thanh FM thường cần có công suất chừng 100.000 watt để phát sóng, nhưng một vệ tinh định vị toàn cầu chỉ đòi hỏi 20-50 watt để đưa tín hiệu đi xa 19.200 km.
Tần số L1 chứa đựng 2 tín hiệu số (mã hoá bằng kỹ thuật số), được gọi là P-code và C/A-code. Mã P nhằm bảo vệ thông tin khỏi những sự truy nhập trái phép. Tuy nhiên, mục đích chính của các tín hiệu mã hóa là nhằm tính toán thời gian cần thiết để thông tin truyền từ vệ tinh tới một thiết bị thu nhận trên mặt đất. Sau đó, khoảng cách giữa 2 bên được tính bằng cách nhân thời gian cần thiết để tín hiệu đến nơi với tốc độ của ánh sáng là 300.000 km/giây(khoảng cách = vận tốc x thời gian).
Tuy nhiên, tín hiệu có thể bị sai đôi chút khi đi qua bầu khí quyển. Vì vậy, kèm theo thông điệp gửi tới các thiết bị nhận, các vệ tinh thường gửi kèm luôn thông tin về quỹ đạo và thời gian. Việc sử dụng đồng hồ nguyên tử sẽ đảm bảo chính xác về sự thống nhất thời gian giữa các thiết bị thu và phát.
Để biết vị trí chính xác của các vệ tinh, thiết bị nhận GPS còn nhận thêm 2 loại tín hiệu mã hóa.
- Loại thứ nhất (được gọi là Almanac data) được cập nhật định kỳ và cho biết vị trí gần đúng của các vệ tinh trên quỹ đạo. Nó truyền đi liên tục và được lưu trữ trong bộ nhớ của thiết bị thu nhận khi các vệ tinh di chuyển quanh quỹ đạo.
- Tuy nhiên, phần lớn các vệ tinh có thể hơi di chuyển ra khỏi quỹ đạo chính của chúng. Sự thay đổi này được ghi nhận bởi các trạm kiểm soát mặt đất. Việc sửa chữa những sai số này là rất quan trọng và được đảm nhiệm bởi trạm chủ trên mặt đất, trước khi thông báo lại cho các vệ tinh biết vị trí mới của chúng. Thông tin được sửa chữa này được gọi là Ephemeris data. Kết hợp Almanac data và Ephemeris data, các thiết bị nhận GPS biết chính xác vị trí của mỗi vệ tinh.
Hiện nay, nếu có bản đồ điện tử, nhiều thiết bị nhận GPS sẽ hiển thị rõ ràng vị trí của bạn qua một màn hình, điều đó giúp cho việc định hướng trở nên cực kỳ thuận lợi. Nhưng nếu tắt thiết bị nhận tín hiệu trong khoảng thời gian chừng 5 giờ đồng hồ, nó sẽ mất đi các Almanac data (hay không còn nhận biết chính xác các vệ tinh trên quỹ đạo trái đất). Khi hoạt động trở lại, thiết bị sẽ cần khoảng thời gian chừng 30 giây để nạp lại thông tin về vị trí của vệ tinh, trước khi cho biết hiện thời bạn đang ở đâu.
Hoạt động của GPS có thể bị ảnh hưởng bởi các yếu tố sau:
- Khi các vệ tinh ở quá gần nhau, chúng sẽ khiến cho việc xác định một vị trí chính xác trở nên khó khăn hơn.
- Vì tín hiệu radio đi từ vệ tinh xuyên qua tầng điện ly và tầng đối lưu, tốc độ cần thiết để tín hiệu truyền tới thiết bị nhận sẽ bị chậm đi. Hệ thống GPS có dự phòng điều đó bằng cách tính thêm khoảng thời gian chậm trễ trung bình, nhưng cũng không được hoàn toàn chính xác.
- Chướng ngại lớn như các dãy núi hay các toà nhà cao tầng cũng làm cho thông tin bị sai lệch.
- Giữa thiết bị nhận (nhất là của người dùng cá nhân) với vệ tinh (có thể không hoàn toàn trùng khớp về mặt thời gian, và các vệ tinh đôi khi chạy lệch khỏi quỹ đạo.
X.O. (theo Wheels24)

Khi lạc đường...

2008-09-30T15:23:00.002+07:00

Khi đi chơi bị lạc trong rừng, không tìm được đường ra, bạn hãy áp dụng một số cách dưới đây để tìm phương hướng.
- Với những cây đứng độc lập, hướng cành lá um tùm là nam, lá lưa thưa là bắc.
- Các loại cây đào, thông, keo nhựa tiết ra đa phần là phía nam.
- Kiến thường làm hang ở phía nam của những cây lớn, cửa hang cũng quay về phía đó.
- Nếu ban đêm, bạn có thể xác định hướng bằng cách nhìn sao trên trời. Phía sao Bắc Đẩu là bắc.
(Nguồn Vnexpress)

Trâu bò cùng quay về một hướng?

2008-09-13T11:14:00.000+07:00

Nếu chẳng may bị lạc ở vùng nông thôn mà không có la bàn, bạn chớ vội hoảng. Theo các nhà khoa học Đức, bạn có thể xác định phương hướng bằng cách quan sát các đàn gia súc.

Có bao giờ bạn để ý rằng những đàn gia súc luôn quay đầu về một hướng. Những hình ảnh từ Google Earth cho thấy trâu, bò có xu hướng đứng theo trục bắc-nam, trong đó đầu của chúng hướng về phía bắc.
Những đàn hươu hoang dã cũng có hành vi tương tự, nhưng các thợ săn đã không chú ý tới hiện tượng này trong suốt hàng nghìn năm.
Nhiều nhà khoa học nhận định rằng từ trường của Trái đất có thể tác động tới hành vi của những con vật.
Trên thực tế, Trái đất là một cục nam châm khổng lồ, với cực bắc và cực nam nằm sát hai địa cực. Nhiều động vật - trong đó có chim và cá hồi - sử dụng từ trường Trái đất để định hướng trong quá trình di cư. Một số nghiên cứu cũng chứng minh rằng dơi, một động vật có vú, cũng có khả năng định hướng nhờ từ trường.
Tiến sĩ Sabine Begall và cộng sự thuộc Đại học Duisburg-Essen (Đức) tiến hành nghiên cứu gia súc để tìm hiểu xem chúng có khả năng định hướng dựa vào từ trường Trái đất hay không. Họ thu thập ảnh của 8.510 con trâu, bò tại 308 đồng cỏ trên khắp hành tinh thông qua Google Earth. Các con vật được chụp ở nhiều tư thế: gặm cỏ, nằm nghỉ, đứng trong đàn, cho con bú. Do toàn bộ ảnh được chụp từ vệ tinh nên rất khó tìm được những ảnh có độ phân giải cao. Các chuyên gia không thể phân biệt được đầu và đuôi các con vật, nhưng họ nhận thấy chúng có xu hướng đứng theo trục bắc-nam.
"Ở châu Phi và Nam Mỹ, hướng đứng của gia súc có một khác biệt nhỏ. Thay vì đứng theo hướng nam - bắc, chúng thường quay mặt về phía đông bắc hoặc tây nam. Chúng ta đều biết rằng từ trường ở châu Phi và Nam Mỹ yếu hơn rất nhiều so với những khu vực khác", Sabine phát biểu.
Kết quả nghiên cứu loại trừ giả thiết cho rằng vị trí của mặt trời và hướng gió ảnh hưởng tới tư thế đứng của động vật.
Nhóm nghiên cứu cũng ghi lại tư thế của 2.974 con hươu hoang dã tại 277 địa điểm thuộc nước Cộng hòa Czech. Họ nhận thấy khoảng hai phần ba số chúng luôn quay đầu về hướng bắc khi ăn và ngủ, số còn lại quay đầu về phía nam. Theo Sabine, đó có thể là một hành vi giúp hươu đối phó với động vật ăn thịt.
"Chúng tôi kết luận rằng từ trường của Trái đất là tác nhân chính khiến gia súc có xu hướng quay mặt về phía bắc. Điều đó giải thích tại sao tổ tiên của chúng có thể thực hiện những chuyến di cư dài hàng nghìn km từ châu Phi tới châu Á và châu Âu", Sabine nói.
(Nguồn theo BBC, Daily Mail)

Những chòm sao chìa khóa của bầu trời

2008-09-13T10:40:00.000+07:00

Bầu trời đêm với muôn ngàn tinh tú luôn khiến chúng ta say mê. Từ rất lâu rồi những đốm sáng trên cao luôn chứa đựng những bí ẩn của vũ trụ và cả những khát vọng muốn khám phá nó của con người. Thuở xưa, khi cuộc sống con người còn gắn liền với thiên nhiên thì những ngôi sao những chòm sao trên bầu trời lại còn có những vai trò hết sức quan trọng trong cuộc sống hàng ngày, như được dùng để xác định thời gian, mùa màng … xác định phương hướng cho những nhà thám hiểm trong những chuyến hải hành dong buồm ra khơi xa.
Bạn hãy cùng tôi lang thang trên bầu trời cùng với những chòm sao quan trọng trong việc định hướng đó là những chiếc la bàn thiên nhiên hay những “chìa khóa của bầu trời”.

Chòm sao Bắc Đẩu – Chòm sao Gấu Lớn (Ursa Major)
Người Trung Quốc có câu “Biết được Bắc Đẩu, đi khắp thế gian”. Chòm sao Bắc Đẩu(1) ngày nay theo phân chia 88 chòm sao trên bầu trời của Hiệp Hội Thiên Văn Quốc Tế(2) thì nó là một phần của chòm sao Gấu Lớn (Ursa Major), đó là 7 ngôi sao có hình dạng chiếc gàu xuất hiện ở phía bắc khi hoàng hôn xuống trong những đêm mùa xuân và hè.

Thiên văn phương đông trong đó có Việt Nam gọi nó là Bắc Đẩu Thất Tinh, nó còn xuất hiện trong rất nhiều nền văn hóa, với người Mỹ nó có tên gọi “Cái Muỗng Lớn” (Big Dipper) vì hình dạng rất đặc biệt trên bầu trời.
Điểm đặc biệt của chòm Bắc Đẩu ngoài hình dạng ra chính là ở công dụng xác định phương hướng, nó giúp chúng ta xác định chính xác hướng bắc trong trường hợp khó quan sát được sao Bắc Cực (Polaris) – sao nằm tại cực bắc trong chòm Gấu Nhỏ (Ursa Minor) vốn không phải là một ngôi sao sáng lắm.
Thẳng theo cạnh gàu nối liền 2 sao β và α của chòm Gấu Lớn là chỉ thẳng hướng bắc và gấp khoảng 5 lần đoạn đó sẽ giúp chúng ta tìm đến sao Bắc Cực.Ngoài xác định phương hướng chòm Gấu Lớn còn là một chòm sao “chìa khóa” quan trọng giúp cho những người mới quan sát bầu trời định vị được các chòm sao khác quanh nó.
1. Đến chòm Sư Tử(Leo): Cạnh gàu từ sao δ đến γ sẽ dẫn ta đến sao Regulus là sao sáng nhất trong chòm Sư Tử còn được gọi là trái tim của mãnh sư.
2. Đến chòm Mục Phu(Bootes): Nương theo cán gàu vẽ một đường cong ra ngoài, lấy tâm là sao Denebola là sao sáng ở đuôi của chòm Sư Tử ta sẽ nhìn thấy ngôi sao Arcturus có màu vàng cam trong chòm Bootes. Arcturus rất dễ nhận biết vì nó là sao sáng thứ 3 trên bầu trời đêm.
3. Đến chòm Song Tử(Gemini): Nối 2 ngôi sao δ và sao β, ta lại kẻ một vạch dài ra phía trước, đường ấy sẽ dẫn tới sao Castor trong chòm Song Tử. Sẽ không khó để nhận biết chòm Song Tử với hai anh em sao sáng Pollux và Castor cạnh nhau ở phần đầu của chòm.
4. Đến chòm Tiên Hậu(Cassiopeia): Từ ngôi sao ε của chòm Gấu Lớn, ta nối thẳng vào sao Bắc Cực và kẻ một đường nối đi suốt luôn sang hướng bên kia thì găp sao γ của chòm Tiên Hậu. Chòm Tiên Hậu có dạng chữ M ở phía đối diện với chòm Gấu Lớn qua sao Bắc Cực nên khi chòm Gấu Lớn bắt đầu lặn mất thì chòm Tiên Hậu mới hiện lên ở hướng đông và ngược lại.
5. Đến chòm Ngự Phu(Auriga): Ở cuối cán gàu có 2 ngôi sao là η và ζ. Ta lại nối 2 sao đó và vạch một đường kẻ dài ngang phía trên miệng gàu. Nó sẽ dẫn đến ngôi sao Capella trong chòm Ngự Phu.

Chòm Sao Thợ Săn(Orion)
Chòm sao Thợ Săn là chòm sao của mùa đông, hẳn bất kì ai trong số chúng ta cũng ấn tượng với hình dáng như chiếc nơ của nó với 3 sao thẳng hàng nằm ở thắt lưng của chàng tráng sĩ.
Ở Việt Nam trong dân gian còn có tên gọi là Sao Cày cho phần giữa của chòm vì nó giống như hình của chiếc lưỡi cày.
Trong trường ca Odyssey của Homer, chòm sao Orion là một trong những chiếc la bàn tự nhiên mà chàng Odysseus đã sử dụng trong chuyến hải trình dài dằng dặc của mình tìm đường về với quê hương.
Phía dưới 3 sao thắt lưng thẳng hàng của chòm cũng là 3 đốm sáng nhỏ thẳng hàng tạo thành thanh kiếm của chàng Orion, vùng giữa chính là cụm tinh vân Orion nổi tiếng: M42, M43…
Thẳng theo hướng của thanh kiếm là gần như chính xác hướng Nam, quả là một chiếc la bàn tự nhiên tuyệt diệu.
Từ chòm Orion chúng ta có thể tìm ra rất nhiều chòm sao khác xuất hiện vào mùa đông và đều là những chòm sao sáng của bầu trời.
1- Sao Sirius và chòm Canis Major (Đại Khuyển)
Hãy kéo dài 3 sao thẳng hàng ở thắt lưng của Orion bạn sẽ gặp một ngôi sao sang xanh rực rỡ đó chính là sao Sirus trong chòm Đại Khuyển. Sirius còn gọi là sao Thiên Lang, ngoại trừ các hành tinh nó là ngôi sao sáng nhất của bầu trời đêm. Sirius cách chúng ta 8.6 năm ánh sáng.
2- Sao Procyon – Chòm Canis Minor (Tiểu Khuyển) và Tam Giác Mùa Đông
Procyon là ngôi sao sáng thứ 8 trên bầu trời cùng với Sirus và Betelgeuse (chòm Orion) tạo thành một tam giác đều với 3 đỉnh rực sáng.
3-Sao Aldebaran và chòm Taurus (Kim Ngưu) – Cụm sao Tua Rua
Aldabaran, ngôi sao có màu đỏ cam là một nhánh của chữ V- sừng bò của chòm Taurus. Nó là ngôi sao sáng thứ 13 trên bầu trời. Hãy kẻ đường thẳng từ 3 sao thắt lưu của Orion nhưng ngược hướng với Sirus để tìm ra Aldebaran.
Gần chòm Taurus có một cụm sao mờ rất nổi tiếng đó là Pleiades hay ở Việt Nam còn gọi là Tua Rua. Cụm sao này còn gọi là sao Mạ vì xuất hiện lúc sáng sớm vào đầu tháng 6 thời điểm gieo mạ.
4- Chòm Gemini (Song Tử)
Sẽ không khó xác định chòm Gemini vào lúc này( tháng 2/2008) vì đang có Sao Hỏa sáng đỏ ở trong chòm. Nhưng vào những lúc khác bạn có thể dùng sao Betelguese và thắt lưng của Orion để xác định sao hai sao Pollux và Castor trong chòm Gemini.
5- Chòm sao Auriga (Ngự Phu)
Ở trên đầu của chòm sao Orion, xuôi theo thanh kiếm về hướng bắc các bạn sẽ bắt gặp một chòm sao có hình ngũ giác đó là chòm Auriga(Ngự Phu) trong đó có sao Capella là sao sáng thứ 6 của bầu trời.
6- Lục Giác Mùa Đông
Các sao sáng của những chòm sao trên hợp thành các đỉnh của 1 lục giác gọi là Lục Giác Mùa Đông.
Đỉnh lục giác là các sao:
-Sirius: sao sáng nhất bầu trời (chòm Canis Major – Đại Khuyển)
-Rigel: sáng thứ 7 (Chòm Orion- Thợ săn)
-Aldebaran: sáng thứ 13 (Chòm Taurus – Kim Ngưu)
-Capella : sáng tứ 6 (chòm Auriga – Ngự Phu)
-Pollux và Castor: sáng thứ 16 và 45 (chòm Gemini – Song Tử)
-Procyon: sáng thứ 8 (chòm Canis Minor – Tiểu Khuyển)

Chòm Sao Thiên Nga – Thập Tự Phương Bắc
Chòm sao Thiên Nga (Cygnus) xuất hiện trên bầu trời vào những đêm hè với Ngân Hà tựa như dải lụa bạc vắt ngang bầu trời. Sông Ngân khi chảy qua chòm Thiên Nga thì tách ra làm hai nhánh và đây cũng là nơi Ngân Hà nhìn rõ nhất.
Chòm Thiên Nga còn có tên gọi khác là Thập Tự Phương Bắc vì hình dạng như cây thánh giá của nó đối ngược với chòm Thập Tự Phương Nam. Cũng như chòm Thập Tự Phương Nam đây là chòm sao quan trọng trong việc định hướng, đường thẳng nối sao Deneb sao sáng nhất trong chòm ở đỉnh thập tự với sao Gienah ở cạnh sẽ chỉ gần như chính xác hướng Bắc.
Tam giác mùa hè
Theo dòng chảy của sông Ngân chúng ta sẽ bắt gặp tam giác mùa hè với 3 sao sáng: Vega (chòm Lyra – Thiên Cầm) , Deneb (chòm Cygnus - Thiên Nga) và Altair (chòm Aquila – Đại Bàng) với sao Altair là đỉnh nhọn hướng về phía Nam.
Mỗi năm vào tháng 7 với những cơn mưa không dứt, khiến chúng ta nhớ lại câu chuyện buồn của Ngưu Lang – Chức Nữ. Dòng sông Ngân ngăn đôi hai bờ, Ngư Lang ( sao Altair) ở bờ Tây còn nàng Chức Nữ phía bờ Đông xa hơn về phương bắc. Sao Ngưu Lang rất dễ nhận biết vì cạnh nó nằm giữa và gần như thẳng hàng với hai sao nhỏ.

Chòm Sao Crux - Thập Tự Phương Nam (Nam Thập)
Chòm sao Nam Thập gắn liền với hình ảnh của những vùng đất cực nam, hình ảnh nó xuất hiện trên lá cờ các nước của Châu Đại Dương.
Trên hải trình xuôi về phương nam khám phá ra các vùng đất mới, khi qua khỏi đường xích đạo và càng dần về phương nam thì các chòm sao dùng để định hướng như Bắc Đẩu và sao Bắc Cực không còn quan sát được nữa. Lúc này chòm Nam Thập chính là chiếc la bàn tin cậy cho các nhà thám hiểm.Khác với bắc cực, nam cực không có sao để làm mốc.Thật ra là có, đó là sao Sigma(σ) của chòm Octans (Kính bát phân), chòm sao được đặt theo tên của một dụng cụ đo góc trong thiên văn và hàng hải. Thế nhưng, với độ sáng biểu kiến là + 5.5 gần như sao Sigma Octantis cực kì khó nhận biết bằng mắt thường. May mắn thay, chòm Nam Thập cũng hữu dụng như chòm Bắc Đẩu để xác định phương hướng. Kéo dài cây thánh giá sẽ cho ta gần như chính xác hướng nam.

Chúng ta đã dạo một số chòm sao qua các chòm sao có tác dụng định hướng của bầu trời đêm. Nắm được qui luật và các đặc điểm của bầu trời sẽ khiến bạn càng yêu nó hơn. Bất cứ lúc nào bạn ra ngoài và có một bầu trời sao lấp lánh ở trên đầu, hãy đừng quên quan sát nhé !

Tài liệu tham khảo:
[1] - Hình ảnh các chòm sao http://www.dibonsmith.com/constel.htm
[2] - Orion as a guide http://www.coldwater.k12.mi.us/lms/planetarium/guide/ori-guide.html

Chú thích
(1) Không hiểu tại sao từ lâu có rất nhiều người dùng tên gọi Bắc Đẩu cho sao Bắc Cực(Polaris), thậm chí là trong cả sách giáo khoa. Trong chương trình “Đường Lên Đỉnh Olympia” gần đây cũng có đáp án gọi Bắc Đẩu cho sao Bắc Cực. Đây là sự nhầm lẫn trong tên gọi.
Về tên gọi Bắc Đẩu: "Đẩu" ( 斗 4nét ) có nghĩa là cái đấu, cái chén, cái vại... Bắc Đẩu ( 北斗) thực chất không phải một ngôi sao mà là một mảng sao gồm 7 sao, chúng có vị trí sắp xếp trông tựa cái xoong, cái gàu múc nước....(tức"đẩu"). Chòm bắc đẩu theo thiên văn hiện đại là 7 sao chính của chòm Gấu Lớn. Ngoài Bắc Đẩu Thất Tinh còn có tên gọi Nam Đẩu Lục Tinh là 6 sao có hình cái gàu tương tự trong chòm Cung Thủ (Sagittarius).
(2) Hiệp Hội Thiên Văn Quốc Tế – International Astronomical Union (IAU) đã chia bầu trời thành 88 chòm sao. Các tên gọi như Bắc Đẩu, Big Dipper với phần sao của chòm Gấu Lớn, hay Thần Nông đối với chòm sao Bọ Cạp chỉ là tên gọi tương ứng trong các nền văn hóa với một phần của các chòm sao theo ranh giới hiện nay. Ở tiếng Anh người ta gọi các tên dạng này là “asterism”- các chòm sao không chính thức, để phân biệt với “constellation”- các chòm sao chính thức.
(Nguồn Mộng Tiên - HAAC)

Nam Tào - Bắc Đẩu

2008-09-13T10:21:00.001+07:00

Ngay khi màn đêm buông xuống vào những ngày tháng 5 này, chúng ta hãy ra ngoài và nhìn lên bầu trời sao. Hình dạng chòm sao nào nổi bật nhất và dễ xác định nhất trên bầu trời? Nếu bạn sống ở bán cầu bắc, hãy nhìn ở phía trên cao, chệch về phía Bắc, bạn sẽ thấy tất cả 7 ngôi sao sáng lấp lánh hợp thành chòm sao Bắc Đẩu nổi tiếng.

Cái Gàu sòng - Bắc Đẩu
Với hầu hết người ngắm sao, chắc chắn chòm sao Bắc Đẩu là chòm sao quan trọng nhất trong bầu trời đêm. Ở các nước có vĩ độ cao, nó không bao giờ lặn xuống khỏi đường chân trời. Hình dạng đặc biệt của nó khiến rất dễ nhận ra trên bầu trời, và là "công cụ" dễ dàng nhất để định hướng.
Ở các nền văn hóa, 7 ngôi sao sáng này được gọi với các tên khác nhau. Ở Đông Á: Trung Quốc, Việt Nam... nó có tên gọi là Bắc Đẩu vì được xem như có hình dạng như cái đấu hay cái gàu múc nước. Tại Mỹ chòm Bắc Đẩu có tên gọi khác là Cái Muỗng Lớn (Big dipper). Một số nơi khác lại hình dung ra hình dạng của một cỗ xe. Ở Ireland, nó được ví như “cỗ xe chiến mã của vua David” (King David's Chariot), một trong những vị vua đầu tiên của hòn đảo này. Ở Pháp, nó là “Great Chariot”. Một cái tên phổ biến khác là Charles’s Wain (Cỗ xe kéo của Charles). Ở nước Anh, 7 ngôi sao này được gọi là “cái cày” (The Plough).
Chòm sao Bắc Đẩu được dùng để xác định sao Bắc Cực. Điều này được thực hiện dựa vào 2 ngôi sao sáng nằm ở cạnh ngoài của chiếc gàu. Hai ngôi sao sáng này là Dubhe và Merak - được xem là kim chỉ bắc, bởi vì nó luôn chỉ về sao Bắc Cực (Polaris). Hãy tưởng tượng trong đầu, bạn kéo dài đường thẳng giữa hai ngôi sao Dubhe và Merak khoảng 5 lần khoảng cách 2 sao này, đường thẳng này cuối cùng sẽ hướng bạn tới một ngôi sao có độ sáng trung bình. Đó chính là Polaris- sao Bắc Cực.

Thập Tự Phương Nam - Nam Tào
Nhưng những ai sống ở bán cầu Nam, chòm Bắc Đẩu sẽ không còn hữu dụng nữa, thay vào đó là một chòm sao khác được chọn để xác định phương hướng trên bầu trời đêm, đó là chòm sao Crux - Cây thập tự Phương Nam. Ở phía nam xích đạo (lúc này vào tháng 5 đang ở giữa mùa thu), chỉ cần ngước nhìn về hướng Nam chúng ta sẽ nhận ra rõ một cây thập tự được treo trên bầu trời. Với một số người, nó lại trông giống như một con diều. Cây thánh giá tạo thành bởi 4 ngôi sao sáng, 2 trong số chúng là Acrux và Becrux, có độ sáng biểu kiến cấp 1. Từ trên xuống dưới, chiều cao của Crux được đo là 6 độ - dài hơn khoảng cách giữa hai sao chỉnh hướng(Dubhe và Merak) của Bắc Đẩu chút xíu. Thật sự, chòm Thập Tự Phương Nam là chòm sao có diện tích trên bầu trời nhỏ nhất trong tất cả các chòm sao. Giống như Bắc Đẩu ở bầu trời bán cầu Bắc, chòm Thập Tự Phương Nam cũng được dùng để định hướng. Thanh dài hơn của cây thánh giá chỉ hầu như chính xác về phía cực Nam của bầu trời, nơi được các phi công và người đi biển đặt tên là "Cái hốc đen Nam Cực" (South polar pit), vì thật sự không có một ngôi sao sáng nào ở vị trí điểm Nam cực cả.
Tương truyền rằng, Amerigo Vespucci, nhà thám hiểm Châu Âu đầu tiên nhìn thấy chòm sao này và đặt tên là chòm "Bốn ngôi sao" (Four star), trong chuyến hải hành lần thứ 3 của ông vào năm 1501. Nhưng trên thực tế, Crux được nhìn thấy ở bất cứ đâu trên nước Mỹ khoảng 5000 năm trước, vào thời Ai cập cổ đại và Babylonia. Theo Richard Hinckley Allen (1838-1908), một chuyên gia về tên gọi sao, cây thánh giá phía nam được thấy lần cuối cùng trên đường chân trời ở Jerusalem vào khoảng thời gian lúc Chúa bị đóng đinh.
Bầu trời thay đổi do sự tiến động - sự chuyển động lắc lư quanh trục của Trái Đất. Sau hàng thế kỷ, cuối cùng chòm sao Crux cũng đã ngừng dịch chuyển về phía Nam.
Ở ngay bên phía đông nam của chòm Crux có một khoảng đen như mực hình quả lê, diện tích gần như lớn bằng cây thánh giá, trông giống như cái hố đen lớn ở giữa vùng Ngân hà (Milky Way). Khi John Herschel lần đầu tiên thấy nó tại mũi Hảo Vọng, Nam Phi vào năm 1835, ông đã viết thư về cho người cô, Caroline về “cái hố trên bầu trời”. Quả thực, quá ít ngôi sao được nhìn thấy trong phạm vi của vùng đen này, và nó nhanh chóng được mọi người biết đến với tên gọi Coalsack (Bao Than). Ban đầu không ít người đã tưởng tượng nó là một cửa sổ đi vào vũ trụ. Ngày nay chúng ta đã biết Coalsack (tinh vân Bao Than) là một tinh vân tối, một đám mây khổng lồ gồm bụi và khí gas đó hấp thu ánh sáng của các ngôi sao ở sau nó .

Sự giới hạn của tầm nhìn.
Có thể rất nhiều bạn đọc, chưa bao giờ nhìn thấy chòm Bắc Đẩu hay Thập Tự Phương Nam. Thật là trùng hợp , vào thời gian này trong năm, cả hai đều ở vị trí cao nhất trên bầu trời vào cùng một thời điểm: ngay sau khi màn đêm ập xuống vào những ngày cuối tháng 5 và đầu tháng 6. Để thấy Crux ở bắc bán cầu, vĩ độ quan sát phải nhỏ hơn 25 độ Bắc. Tương tự để thấy được chiếc gàu Bắc Đẩu ở bán cầu nam phải quan sát ở các vĩ độ nhỏ hơn 25 độ Nam. Thật may mắn, nước Việt Nam nằm trong vùng có thể thấy được cả chòm Bắc Đẩu và chòm Thập Tự Phương Nam, đặc biệt ở miền Nam chòm Crux lên khá cao khỏi chân trời.
Chòm Thập Tự Phương Nam dân gian còn gọi là chòm Nam Tào, nếu bạn muốn nhìn thấy cả Nam Tào và Bắc Đẩu thì còn chần chờ gì nữa ?!
Thật thú vị, chòm Bắc Đẩu và Thập Tự Phương Nam đã được chọn làm hình tượng trên một số lá cờ. Chòm Bắc Đẩu được vẽ trên cờ của bang Alaskan. Thập Tự Phương Nam có thể được tìm thấy trên lá cờ của Úc, New Zealand, Papua New Guinea, Samoa và Brazil. Điều thú vị nữa là trên những lá cờ của các nước Australia, Brazil, Papua New Guinea và Samoa, “Crux” được vẽ với năm ngôi sao, trong khi đó cờ của New Zealand thì chỉ có 4 ngôi sao sáng nhất trên cây thập tự, ngôi sao mờ (Epsilon Crucis) đã bị bỏ qua.
(Nguồn Space)

Chú thích
(1) Không hiểu tại sao từ lâu có rất nhiều người dùng tên gọi Bắc Đẩu cho sao Bắc Cực(Polaris), thậm chí là trong cả sách giáo khoa. Trong chương trình “Đường Lên Đỉnh Olympia” gần đây cũng có đáp án gọi Bắc Đẩu cho sao Bắc Cực. Đây là sự nhầm lẫn trong tên gọi.
Về tên gọi Bắc Đẩu: "Đẩu" ( 斗 4nét ) có nghĩa là cái đấu, cái chén, cái vại... Bắc Đẩu ( 北斗) thực chất không phải một ngôi sao mà là một mảng sao gồm 7 sao, chúng có vị trí sắp xếp trông tựa cái xoong, cái gàu múc nước....(tức"đẩu"). Chòm bắc đẩu theo thiên văn hiện đại là 7 sao chính của chòm Gấu Lớn. Ngoài Bắc Đẩu Thất Tinh còn có tên gọi Nam Đẩu Lục Tinh là 6 sao có hình cái gàu tương tự trong chòm Cung Thủ (Sagittarius).
(2) Hiệp Hội Thiên Văn Quốc Tế – International Astronomical Union (IAU) đã chia bầu trời thành 88 chòm sao. Các tên gọi như Bắc Đẩu, Big Dipper với phần sao của chòm Gấu Lớn, hay Thần Nông đối với chòm sao Bọ Cạp... chỉ là tên gọi tương ứng trong các nền văn hóa với một phần của các chòm sao theo ranh giới hiện nay. Ở tiếng Anh người ta gọi các tên dạng này là “asterism”- các chòm sao không chính thức, để phân biệt với “constellation”- các chòm sao chính thức.

La bàn từ

2008-09-13T10:19:00.000+07:00

La bàn là khí cụ dùng để định hướng có thể dùng trên bộ, trên nước hay cả trong không gian. Có hai loại: la bàn từ dùng kim nam châm và la bàn điện dùng con quay điện. Trong bài này, chúng tôi chỉ nói về la bàn từ.

Lịch sử la bàn từ:
Lịch sử la bàn bắt đầu từ hơn 1000 năm trước Công nguyên, lúc đó người Trung quốc khám phá ra nguyên tắc và từ từ phát triển thêm. Trần Trọng Kim chép trong Việt nam Sử Lược "... và ông Chu Công Ðán lại chế ra xe chỉ nam để đem xứ Việt thường về nước." (quyển 1, trang 13) Các sử sách Tây phương ghi lại là la bàn từ dùng kim nam châm được các nhà hàng hải Trung hoa dùng khoảng năm 1100 Tây lịch. Các thủy thủ Anh, theo học giả Alexander Neckam viết trong sách De Utensilibus (Về các dụng cụ) vào năm 1190, đã dùng la bàn từ trong khi đi biển. Người Arập bắt đầu dùng la bàn khoảng năm 1220 và khoảng 1250 thì người Viking đã biết dùng loại la bàn này. Thuở đó người ta dùng một thanh nam châm, đặt trên một miếng gỗ nhỏ hay trên một cọng sậy rồi đặt vào một tô nước. Miếng gỗ hay cộng sây giúp cho kim nam châm nổi trên nước, làm triệt tiêu các lực ma sát. Nước giúp cho kim bớt chao đảo khi tàu lắc nghiêng hay dọc.
Kim nam châm là chất sắt có từ tính thiên nhiên lấy từ trong đá mang tên là lodestone (có chỗ viết loadstone, và còn có tên là magnetite), lấy từ chữ lodestar, theo người đi biển là ngôi sao chỉ đường, trỏ sao Bắc đẩu (Polaris hay Pole star tiếng Anh và Étoile polaire, tiếng Pháp). Người ta cũng sớm biết là nếu để cho một thanh kim loại chạm vào đá nam châm thì thanh kim loại cũng có đặc tính như đá nam châm, nghĩa là có khuynh hướng chỉ về một phía tương đối cố định. Và từ tính được truyền nhận như thế có thể bị phai dần theo thời gian. Thành ra các tàu bè dùng la bàn từ thời xa xưa vẫn phải mang theo một viên đá nam châm loại tốt, để có thể nam châm hoá hay từ hóa kim la bàn khi cần. Người ta đã biết đến sự từ hóa vào khoảng thế kỷ thứ 11.
Trung quốc được xem là nước đầu tiên dùng la bàn từ trong ngành hàng hải. Trước khi phát minh ra la bàn, thủy thủ định hướng bằng vị trí mặt Trời lúc ban ngày và vị trí của sao vào ban đêm, và người ta cũng thường theo hướng gió mậu dịch (Trade winds) theo mùa. Người ta đã tìm được những bản đồ thiên văn cho vị trí các chòm sao. Trong một bản đồ thiên văn xưa của Trung quốc ta có thể thấy chòm sao Thần nông (Scorpio hay Scorpion) và chòm sao Thiên ngưu (Taurus hay Taureau). Nhưng khi trời nhiều mây hoặc mưa thì không thể định hướng được. La bàn từ đã giúp giải quyết việc định hướng trong mọi hoàn cảnh thời tiết, kể cả việc định hướng của gió mậu dịch.
Người Arập học được cách dùng la bàn từ trong khi buôn bán với Trung Hoa. Sau đó la bàn từ được đem qua Tây Âu vào cuối thế kỷ thứ 12, rồi đến Bắc Âu vào thế kỷ thứ 13.. Dưới thời nhà Minh, nhà hàng hải Zhen He cùng với một thái giám triều đình nhà Minh đã đi 7 chuyến thật xa, qua tận bờ biển Phi châu. Mỗi chuyến đi, Zheng He dùng một đội từ 100 tới 200 chiếc thuyền và la bàn từ đã giữ vai trò quan trọng trong những cuộc hành trình này.
Từ cuối thế kỷ thứ 15 cho tới đầu thế kỷ 16, những nhà hàng hải Âu châu đã đi thám hiểm nhiều nơi, vẽ những đường đi mới, khám phá ra châu Mỹ và đã thực hiện những chuyến đi vòng quanh thế giới. Nếu không có la bàn từ thì khó thể thực hiện được các chuyến viễn du này..

La bàn từ qua các thời đại:
La bàn đầu tiên được gọi là "kim chỉ Nam" do người Trung Hoa phát minh rất sớm, ngay khi người ta tìm ra được từ lực và đá nam châm, trong khoảng thời kỳ chiến tranh, nhà Chu lập quốc. Kim chỉ nam ngày xưa khác la bàn ngày nay. Nó có hình dáng một cái muỗng cắt ra từ một miếng nam châm thiên nhiên và được đặt trên một cái đế bằng đồng đã được mài láng để giảm ma sát. (Lúc đó người ta đã biết đồng là kim loại không có ảnh hưởng trên từ trường, và do đó, không làm lệch hướng của kim nam châm). Phần muỗng tròn láng để chính giữa đế đồng làm trọng tâm thành ra cáng của kim chỉ nam có thể quay xung quanh. Sau khi muỗng đứng im (cân bằng tĩnh) cáng muỗng chỉ hướng Nam. Người Trung quốc xem hướng Nam là hướng của vua chúa nên dùng chữ "chỉ Nam" chớ không dùng chữ chỉ Bắc. Nếu chiếc muỗng được dùng trên bộ, và thường thì được dùng trong ngành địa lý, phong thủy, chọn hướng xây nhà cửa, mồ mả ...
Những người đi biển ban đầu dùng "Cá chỉ Nam," dùng sắt cắt hình con cá, rồi được từ hóa. Khi được thả vô nước, "Cá chỉ Nam" sẽ lơ lửng trong nước và nằm theo trục Bắc Nam. Và người ta vẫn phải từ hóa "Cá" khi nào từ tính của nó yếu đi như đã nói ở trên. Lần lần người ta thay "Cá" bằng một cây kim bằng sắt đã được chà sát trên một nam châm thiên nhiên. Khi kim đã được độ từ hóa cần thiết, kim sẽ chỉ hướng Nam khi nằm trên một miếng gỗ nhỏ hay một cọng sậy, bềnh bồng trong nước. Đó là la bàn đầu tiên. Sau đó kim từ hóa được gắn vào một cái chén đã có ghi phương hướng, thường là bốn phương chính Ðông, Tây, Nam, Bắc và bốn phương bàng: Ðông Nam, Ðông Bắc, Tây Nam và Tây Bắc. Về sau, còn thêm tám hướng phụ nữa như Bắc Ðông Bắc, Tây Tây Nam vân vân. Người ta cũng dần dần biết đến sự lệch của từ trường, độ từ thiên, độ từ lệch và các sự biến thiên này thay đổi theo vị trí của từng nơi, từng khu vực. (góc lệch từ, declination, từ thiên variation magnétique hay magnetic variation).
Lúc đầu mặt la bàn (còn gọi là Hoa gió , Compass Rose) được chia thành 32 khoảng, sau đó khắc theo vòng tròn thành 360 độ. Trên bộ, quân đội các nước dùng la bàn từ chính xác hơn, chia thành 6400 khắc. Ngành hàng không cũng dùng la bàn từ. Cho đến bây giờ, phần lớn các phi cơ trực thăng và một số phi cơ nhỏ vẫn còn được trang bị la bàn từ để làm khí cụ định hướng.
Khi sử dụng trong ngành hàng hải, la bàn từ được dùng để chỉ hướng đi. Ðược trang bị thêm dụng cụ đo hướng người ta dùng la bàn từ để đo hướng đối chiếu từ hai hay ba đối vật được xác định theo bản đồ hải hành (đỉnh hay mõm núi, đèn phao, hải đăng, các kiến trúc đặc biệt ... để xác định vị trí con tàu, từ đó tính được khoảng cách đã đi, vận tốc, hướng phải đi ... và có thể nghiệm thêm, qua các cách tính, có hay không có giòng nước ngầm, sức gió ...
Trong thời cận đại, la bàn được gắn với hoa gió, có đường tim (lubber line đường tương ứng với trục theo chiều dài của con tàu) đặt trong bầu la bàn, mặt trên có kiếng trong và có đèn soi sáng. Bầu la bàn chứa một chất lỏng có mật độ (densité) rất gần với trọng lượng chung của hoa gió và kim nam châm để triệt tiêu sức dựa của phần này trên trục chịu. Bầu la bàn được treo trong hệ thống gimbals để lúc nào cũng giữ được mặt la bàn từ theo vị trí mặt phẳng. Ðài để đặt la bàn (pinnacle) thường được gắn rất vững chắc trên trục giữa theo chiều dài con tàu. Hai bên bầu la bàn từ có hai trái cầu tròn bằng kim loại và có thể xê dịch được. Người ta di chuyển hai trái cầu này trên giá của chúng để khử ảnh hưởng lên trên nam châm của la bàn do các kim loại trên tàu gây ra. Ngày nay người ta có thể điều chỉnh la bàn từ bằng cách so sánh các hướng đo bằng la bàn từ với hướng đo bằng la bàn điện.
Vì la bàn từ không cần đến một nguồn năng lượng bên ngoài., la bàn từ được dùng như là một khí cụ định hướng dự phòng hay để dùng trong trường hợp cấp cứu khi tàu bè mất điện. La bàn từ còn có thể được sử dụng bất cứ lúc nào, trong khi la bàn điện cần phải có một thời gian để con quay điện được khởi động và đạt đến vận tốc quay cố định. Và điểm đặc biệt nhất là la bàn từ có thể được chế tạo theo mọi cỡ lớn nhỏ, có thể cầm trong tay, hay gắn vào mặt sau của đồng hồ, vừa gọn, vừa nhẹ, và ai cũng có thể dùng được, không phải mất thời gian chỉ dẫn. Ngoài phát minh giấy và bánh xe có lẽ la bàn từ là phát minh được dùng, với ít nhiều cải tiến, lâu dài nhất.

Phương hướng

2008-09-13T10:15:00.000+07:00

Chúng ta không dám quả quyết phương hướng do ai tìm ra, nhưng ngay từ những thế kỷ trước Tây Lịch, người ta đã xác định được phương hướng rồi. Sử chép rằng năm Tân Mão thứ 6, đời Chu Thành Vương, phía Nam bộ Giao Chỉ có Việt Thường (vào đời Hùng Vương nước ta), mang chim trĩ trắng đến biếu. Khi trở về vua Tàu tặng sứ giả 5 cỗ xe chỉ nam.
- Chúng ta có thể biết rõ người xưa tìm được những phương pháp khá chính xác, nhờ những di tích của các cổ thành. Thực vậy, phép xây thành của người Trung Hoa có những quy luật nhất định, vì họ quan niệm rằng phải định hướng thành cho hợp với trật tự của trời đất. Các quan coi về sao đo bóng mặt trời lúc chính ngọ và quan sát cả sao Bắc Cực để định các phương hướng rồi mới xây thành.
- Sau đây là vài cách để xác định phương hướng:

* Tìm phương hướng bằng la bàn (địa bàn):
- La bàn là dụng cụ tìm phương hướng tuy không chính xác lắm, nhưng tiện dụng, trên mặt la bàn ta thấy 4 phương chính là Đông, Tây, Nam, Bắc.
- Những hướng phụ là : Đông Bắc, Đông Nam, Tây Bắc, Tây Nam, Bắc Đông Bắc… Hoa phương hướng là một hình ngôi sao mà trên mỗi cánh mang tên một hướng.- Ngày xưa ở nước ta cây kim la bàn chỉ hướng Nam, chứ không chỉ hướng Bắc như bây giờ, bởi thế mới có danh từ “Kim Chỉ Nam”.
- Lúc chọn la bàn, chúng ta nên tìm loại có nút giữ kim cố định khi không sử dụng. Nếu chia mặt la bàn theo độ thì chúng ta có sự tương ứng sau :
+ Số 0 tức 0 độ (hay 360 độ) chỉ hướng Bắc.
+ Số 90 tức 90 độ chỉ hướng Đông
+ Số 180 tức 180 độ chỉ hướng Nam
+ Số 270 tức 270 độ chỉ hướng Tây
- Ta cũng nên lưu ý đến các ký hiệu quốc tế :
+ Chữ N là viết tắt của chữ North, dùng chỉ hướng Bắc
+ Chữ E là viết tắt của EAST, dùng chỉ hướng Đông
+ Chữ S là viết tắt của SOUTH, dùng chỉ hướng Nam
+ Chữ W là viết tắt của WEAST, dùng chỉ hướng Tây
- Vì ảnh hưởng của địa từ trường khác nhau theo vị trí của mọi nơi trên trái đất, thành thử la bàn không phải là một dụng cụ tìm phương hướng đúng lắm.
- La bàn còn hay bị lệch vì ảnh hưởng của các vật xung quanh hay do tật của chính nó nữa. Do đó những la bàn dùng trên các thuyền đánh cá loại nhỏ thường có ốc điều chỉnh.
- Trong quân đội còn quy định khi sử dụng la bàn phải tránh xa những mạch điện cao thế hay những vật bằng sắt. Sau đây là khoảng cách an toàn tối thiểu:
+ Những dây điện cao thế 60m
+ Trọng pháo, chiến xa 20m
+ Hàng rào, kẽm gai, dây điện tín 10m
+ Mũ sắt súng cá nhân 01m
- Cách giữ gìn: Ta không nên để la bàn nơi ẩm thấp và chỗ nóng, vì như thế nam châm của la bàn sẽ mất bớt từ tính. Khi sử dụng nên nhẹ nhàng để bảo toàn sự chính xác của cây kim chỉ hướng. (còn tiếp)

Làm bản đồ sao quay

2008-09-13T10:09:00.001+07:00

Bản đồ sao quay là một trong những dụng cụ hỗ trợ quan sát thiên văn khá đắc lực cho những người mới làm quen với bầu trời. Ưu điểm của nó là dễ dàng xác định được vị trí và hình dạng các chòm sao trên bầu trời dựa các tham số như độ cao, phương hướng và thời điểm quan sát. Bản đồ sao quay còn có ưu điểm là nhỏ gọn thích hợp cho những chuyến du lịch dã ngoại có thể dễ dàng mang theo trong hành lý.

Bản đồ sao quay là gì ?
Bản đồ sao quay mô phỏng sự quay của thiên cầu theo thời gian
Nguyên tắc của bản đồ sao quay : là sự phối hợp giữa tọa độ cực và tọa độ chân trời.
Bản đồ sao quay gồm có 2 phần:
- Phần đĩa thể hiện bầu trời có thể xoay được quanh tâm là cực Nam hay cực Bắc (bản đồ của nửa thiên cầu theo tọa độ cực)
- Phần cố định bao phía bên ngoài thể hiện ranh giới bầu trời và được trang trí thêm hình ảnh các thông tin …

Làm một bản đồ sao quay đơn giản.
Để tự làm một bản đồ sao quay, các bạn có thể dùng các chương trình mô phỏng bầu trời để tạo cho mình các bản đồ ứng với hai nửa thiên cầu nam và bắc. Hoặc các bạn có thể tra google với từ khóa “planisphere” có thể tìm được các thiết kế có sẵn và hướng dẫn cách làm.
Ở đây tôi xin trình bày cách làm bản đồ sao quay theo trang http://www.asahi-net.or.jp/~zs3t-tk/planisphere/planisphere.htm của tác giả Toshimi Taki.
Bản đồ sao quay theo hướng dẫn của Toshimi Taki khá đơn giản: không phải làm trục xoay cố định cho các đĩa, thể hiện được chòm sao ở cả hai bán cầu nam và bắc. Đĩa sao của tác giả có hai dạng : có đường nối chòm sao và không có đường nối .
Các bạn chỉ việc chọn vĩ độ nơi mình sinh sống và do nếu chỉ sai lệch vài độ thì bầu trời không thay đổi nhiều lắm khi quan sát, nên các bạn có thể lấy hình phần bìa phía ngoài (cover) tương ứng gần với vĩ độ của mình nhất mà tác giả đã tạo sẵn.
Ví dụ ở Việt Nam:
+ Khu vực miền bắc Hà nội có vĩ độ là khoảng 21 độ, chúng ta có thể các hình tương ứng với 20 độ.
+ Khu vực miền trung như Đà Nẵng là khoảng 16 độ có thể lấy hình ứng với 15 độ.
+ Khu vực miền nam : TPHCM là khoảng 10 độ ứng với hình cùng vĩ độ.
Trang web cung cấp các hình để làm bản đồ các bạn chỉ cần in ra giấy A4 và dán ghép lại trên bìa cứng.
Download tại: http://www.asahi-net.or.jp/~zs3t-tk/planisphere/dbl_side_a.zip
-Phần chính bản đồ sao:
Chúng ta dán 2 hình bản đồ sao này lên 2 mặt của 1 tấm bìa cứng tròn (2 mặt ứng 2 bán cầu).
Đĩa sao bán cầu bắc

- Phần Bên Ngoài:
Dán ghép các phần này với nhau, với các miếng chêm (spacer) ở giữa sao cho đĩa sao có thể xoay bên trong nó.
Bìa ngoài bán cầu Bắc

Bìa ngoài bán cầu nam

Ráp các phần lại
Xong quá đơn giản phải không nào.
Các bạn có thể trang trí thêm hình ảnh, các thông tin cơ bản về thiên văn ở phần trống phía ngoài theo sự khéo tay của bạn.

Sử dụng như thế nào ?
Trước khi sử dụng bản đồ các bạn cần nắm các khái niệm cơ bản về bầu trời, như thiên cầu nhật động.. hình dạng các chòm sao cơ bản dễ nhận biết.
-Cách sử dụng rất dễ : Tùy thuộc vào các dạng bản đồ sao quay khác nhau có thể khác chút ít.
+ Ở Phần bìa ngoài là các con số thể hiện thời gian trong đêm :18h,19h….4h, 5h
+ Phần Đĩa sao chia làm 12 phần ứng với 12 tháng trong mỗi phần lại khác vạch ứng với các ngày trong tháng.
Việc định vị bầu trời chỉ làm mỗi việc đơn giản là xoay đĩa sao cho giá trị tháng, ngày và giờ quan sát trùng nhau.
Ví dụ giờ quan sát là 21h ngày 18-8 . Xoay đĩa sao cho vạch ngày 18 tương ứng phần tháng 8 trùng với 21h ở phần bìa ngoài.
Hoàn thành
Do bản đồ xoay quanh trục cực nên bạn phải hướng tâm của bản đồ theo hướng Bắc : như thế ranh giới của phần che khuất là chân trời. phía bên phải là hướng Đông, phía bên trái là hướng tây. Để quan sát các chòm sao ở thiên cầu Nam, các bạn dùng mặt phía bên kia của bản đồ. Và tương tự, hướng bản đồ về phía Nam, tay phải là hướng Tây, tay trái là hướng Đông.

Hạn chế của bản đồ sao quay.
Bản đồ sao quay với ưu điểm nhỏ gọn lại cũng chính là nhược điểm của nó. Các thông tin của bầu trời phải được giản lược để tránh rồi mắt như bỏ qua các sao có độ sáng nhỏ, các tinh vân …nhưng với mục đích chỉ là để xác định vị trí các chòm sao thì đây có lẽ không là vấn đề lớn.
Nhược điểm chính yếu nhất của bản đồ sao quay là các chòm sao ở thiên đỉnh sẽ khó định dạng được do bản đồ sao chỉ thể hiện các chòm sao ở một bán cầu (bắc hoặc nam). Trong khi đó vùng sao trên thiên đỉnh lại là nơi dễ quan sát nhất.

Sáng tạo với bản đồ sao quay.
Các bạn có thể thiết kế riêng cho mình bản đồ sao quay, không sử dụng mẫu có sẵn, vốn có vĩ độ chỉ gần đúng vĩ độ của bạn (nếu như bạn muốn thể hiện bầu trời thật chính xác) . Phần bản đồ có thể tải trên mạng hoặc có một số chương trình tạo bản đồ sao. phần đường chân trời ứng với tọa độ của bạn là sự phối hợp giữa tọa độ chân trời và tọa độ cực. Phần bìa ngoài các bạn có thể thiết kế riêng theo ý của mình. Khi đó bản đồ sao quay của bạn vừa là một công cụ hữu dụng vừa là một tác phẩm nghệ thuật không thể thiếu trong hành trang ngắm sao.
(Nguồn Anh Tuấn CLB Thiên Văn Nghiệp Dư TPHCM)